Darslar 1–2 · 2 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
2
XIX asr o‘rtalarida o‘zbek xonliklarining ma’muriy boshqaruv tizimi
Darslik: 8–10-betlar
MaqsadXonliklardagi hukmdorlar, sulolalar va asosiy mansablarni bilib olish.
Yangi so‘zlar
qo‘shbegi · chief minister (Bukhara)devonbegi · official in charge of the treasury and recordsqozikalon · chief judgemirshabboshi · head of the night watch / city police
Tushuntirish
Uch davlatda ham oliy hukmdorning hokimiyati meros bo‘lib o‘tgan va qonun bilan cheklanmagan: Buxoroda amir (mang‘itlar sulolasi), Xivada xon (qo‘ng‘irotlar sulolasi), Qo‘qonda xon (minglar sulolasi). Poytaxtlar Buxoro, Xiva va Qo‘qon shaharlari edi. Buxoroda ijro hokimiyati bosh vazir – qo‘shbegi qo‘lida bo‘lgan; moliya va soliqlar devonbegiga, diniy-huquqiy ishlar shayxulislom va muftiyga, sud ishlari qozikalonga topshirilgan. Xivada devonbegi oliy amaldor hisoblangan, sug‘orishni mirobboshi, qo‘shinni yasovulboshi boshqargan. Qo‘qonda harbiy ishlar amirlashkar va mingboshilar zimmasida bo‘lgan, xazina ishlarini mehtar nazorat qilgan. Viloyatlar bekliklarga bo‘linib, ularni hukmdor tayinlagan beklar boshqargan, qozilar esa islom qoidalariga ko‘ra sud qilgan, shahar tartibini mirshablar saqlagan.
Namunalar
Buxoroda moliya va soliq yig‘ish ishlari bilan devonbegi shug‘ullangan; unga mirzaboshi (hujjatlar yurituvchi) bo‘ysungan. Demak soliq hisobi va hujjatlar bitta tizim ichida bo‘lgan.
Xivada kanal buzilsa, mirobboshi suv ta’minotini tiklash uchun aholini ishga chaqirgan; bu amaldor sug‘orishga mas’ul bo‘lgan, chunki qishloq xo‘jaligi suvga bog‘liq edi.
Sinfda faoliyat
«Mansab – vazifa»: ikki ustunli kartochkalar (mansab nomlari va vazifalari) aralashtirib beriladi; juftlarga ajratib, bir daqiqada nechta to‘g‘ri juftlik topilganini hisoblang.
Mashq
1
Uch davlatni boshqargan sulolalarni ayting.
Buxoro – mang‘itlar, Xiva – qo‘ng‘irotlar, Qo‘qon – minglar.
2
Buxoro amirligida bosh vazir qanday nomlangan va u nima bilan shug‘ullangan?
Qo‘shbegi; u ijro hokimiyatiga rahbarlik qilgan, amaldorlar tayinlanishi uning tavsiyasi bilan bo‘lgan.
3
Quyidagi vazifalarni mansabga bog‘lang: suv taqsimoti (Xiva), xazina nazorati (Qo‘qon), diniy ishlar (Buxoro).
Suv taqsimoti – mirobboshi; xazina nazorati – mehtar; diniy ishlar – shayxulislom (muftiy).
4
Hukmdor viloyatlarni o‘z yaqinlari orqali boshqarishi davlatga qanday ta’sir qilgan bo‘lishi mumkin? Fikringizni asoslang.
Hokimiyat tor doira qo‘lida to‘planib, bilimli yoki adolatli odamlarning amalga kelishi qiyinlashgan; hukmdorga sodiqlik malakadan muhimroq bo‘lgan. Bu javob muhokama uchun: bunday tizim hukmdor kuchli bo‘lganda barqaror, zaif bo‘lganda esa nizolarga moyil bo‘lgan.