☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Ijtimoiy himoya vositalari; V bobni takrorlash

Darslar 29–30 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
29

Ijtimoiy himoya vositalari

Darslik: 126–129-betlar
MaqsadTabiiy ishsizlik darajasi va to‘la bandlik tushunchalarini, davlatning ishsizlikka qarshi choralarini, mehnat birjasi va kasaba uyushmalarining vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
tabiiy ishsizlik darajasi · natural unemployment rateto‘la bandlik · full employmentmehnat birjasi · labour exchangekasaba uyushmasi · trade union
Tushuntirish

Ishsizlikdan butunlay qutulib bo‘lmaydi: odamlar ishdan ishga o‘tadi, yangi kasblar paydo bo‘ladi. Faqat friksion va tarkibiy ishsizlik bo‘lgan holat to‘la bandlik, bunda ishsizlik darajasi tabiiy ishsizlik darajasi deyiladi; kitobda uni 4–5% atrofida me’yoriy deb ko‘rsatadi, aniq qiymat mamlakat va davrga qarab farq qilishi mumkin. Davriy ishsizlik esa tabiiy darajadan yuqori qismni tashkil qiladi va jamiyat uchun eng og‘iri hisoblanadi. Davlat bandlikni o‘rganadi, ish o‘rinlari yaratish va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash dasturlarini ishlab chiqadi, aholini kasbga yo‘naltiradi, o‘qitadi va qayta tayyorlaydi, ishsizlarni ro‘yxatga olib, qonunda belgilangan ishsizlik nafaqasini to‘laydi. Mehnat birjasi (hozir bu vazifani davlat bandlik xizmatlari bajaradi, nomlari o‘zgarib turadi) ish beruvchi va ish izlovchi o‘rtasida vositachilik qiladi. Kasaba uyushmasi — xodimlar o‘z huquq va manfaatlarini birgalikda himoya qilish uchun tuzadigan, davlatga qarashli bo‘lmagan jamoat tashkiloti: u ish haqi, mehnat xavfsizligi, noqonuniy ishdan bo‘shatishdan himoya va mehnat qonunlariga rioya qilinishi ustidan nazoratga e’tibor beradi.

Namunalar
Ishchi kuchi 20 mln, umumiy ishsizlik 8%, tabiiy daraja 5% (shartli). Davriy ishsizlik darajasi 8 − 5 = 3%, ya’ni 20 000 000 · 3 : 100 = 600 000 kishi. Iqtisodiy jonlanish bu qismni kamaytiradi.
Zavod yopilgach, 40 ishchi mehnat birjasiga murojaat qildi. Birja bo‘sh ish o‘rinlarini topdi, 25 kishi mos kasbda ishga joylashdi, qolgan 15 kishi qisqa muddatli o‘qishga yuborildi. Demak, vositachilik va qayta tayyorlash ishsizlikni qisqartirdi.
Sinfda faoliyat

«Kasaba uyushmasi muzokarasi». Sinf uch guruhga bo‘linadi: ish beruvchi, xodimlar (kasaba uyushmasi) va davlat vakili. Shartli nizo: xodimlar ish haqi va xavfsizlik shartlarini yaxshilashni so‘raydi. Guruhlar o‘z dalillarini aytib, kelishuv topadi.

Mashq
1
To‘la bandlik deganda nimani tushunasiz?
2
Ishchi kuchi 10 mln, ishsizlik 9%, tabiiy daraja 5%. Davriy ishsizlar necha kishi?
3
Ishchi kuchi 20 mln, ishsizlik 8%. Ishsizlar necha kishi?
4
Nima uchun ishsizlikning ma’lum darajasi tabiiy hisoblanadi?