Darslar 2 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
2
Firma va uning turlari
Darslik: 12–15-betlar
MaqsadKorxona va firma tushunchalarini farqlash; xususiy firma, shirkat va sherikchilik firmasini egalik, boshqaruv, foyda taqsimoti va javobgarlik jihatidan taqqoslash.
Yangi so‘zlar
firma · firmxususiy firma · private (sole-owner) firmshirkat · partnershipnizom jamg‘armasi · charter fund
Tushuntirish
Tovar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish korxonalarda amalga oshadi: mulki davlatga tegishli korxona davlat korxonasi, shaxsiy mulkka asoslangani xususiy korxona, ikkalasi aralashgani aralash korxona deyiladi. Foyda olish maqsadida tadbirkorlik qiladigan korxona firma deb ataladi. Xususiy firmaning egasi bitta kishi: u mablag‘ni o‘zi topadi, firmani o‘zi boshqaradi, foyda ham, zarar ham faqat unga tegadi va u butun mol-mulki bilan javob beradi. Shirkatni ikki yoki undan ortiq kishi birgalikda ishlash uchun tuzadi; a’zolar shirkatda o‘zlari ishlaydi, foydani kelishuvga ko‘ra bo‘lishadi va qarz yuzaga kelsa, shaxsiy mulki bilan ham to‘liq javob beradi. Sherikchilik firmasida ta’sischilar boshlang‘ich kapital — nizom jamg‘armasiga pul va mol-mulk bilan hissa qo‘shadi, ular kundalik ishda qatnashmasligi ham mumkin, foyda va zarar esa ta’sis shartnomasidagi qoida bo‘yicha bo‘linadi. Ta’sischilar zararni faqat qo‘shgan hissasi hajmida qoplasa, bu mas’uliyati cheklangan jamiyat (MChJ, nomiga ko‘pincha «Ltd» qo‘shiladi); butun mol-mulki bilan javob bersa, mas’uliyati cheklanmagan jamiyat bo‘ladi. Firma ochmasdan ham yakka tartibdagi tadbirkor sifatida ro‘yxatdan o‘tib, soliq to‘lab ishlash mumkin.
Namunalar
Kichik sartaroshxona ochmoqchi bo‘lgan Jasur uni yolg‘iz o‘zi boshqaradi: uskunani o‘z pulidan oladi, daromadning hammasi o‘ziga qoladi, qarz bo‘lsa ham o‘zi to‘laydi. Bu xususiy firmaga xos. Katta avtomobil zavodi esa bir kishining kuchi yetmaydigan mablag‘ talab qiladi, shuning uchun sherikchilik firmasi yoki aksiyadorlik jamiyati shaklida tuziladi.
A va B ismli ikki do‘st MChJ ochdi: A 30 mln, B 20 mln so‘m hissa qo‘shdi. Firma 80 mln so‘m zarar qilib, qarzdor bo‘lib qolsa, ta’sischilar faqat o‘z hissalari doirasida — A 30 mln, B 20 mln so‘m (jami 50 mln) yo‘qotadi, qolgan qarz uchun shaxsiy mulkiga da’vo qilinmaydi. Mas’uliyati cheklanmagan jamiyatda esa qarzning hammasi uchun ular o‘z mulki bilan javob bergan bo‘lardi.
Sinfda faoliyat
«Qaysi shakl?» Doskada beshta holat yoziladi: yolg‘iz kishi ochgan non do‘koni; ikki opa-singilning ustaxonasi; o‘n kishi hissa qo‘shgan qadoqlash sexi va hokazo. Juftliklar har bir holatga mos firma shaklini tanlab, egalik, boshqaruv va javobgarlikni bir jumlada tushuntiradi. Keyin sinf bahslashib, fikrlarni solishtiradi.
Mashq
1
Korxona va firma tushunchalari qanday farqlanadi?
Korxona — tovar yoki xizmat yaratiladigan xo‘jalik tashkiloti; firma — tadbirkorlik faoliyati, ya’ni foyda uchun ish olib boriladigan korxona.
2
Quyidagilar uchun mos shaklni tanlang: a) mahalladagi kichik sartaroshxona; b) ikki do‘st ochgan tikuvchilik ustaxonasi; c) yirik qurilish materiallari zavodi.
a) xususiy firma; b) shirkat; c) sherikchilik firmasi (masalan, MChJ yoki aksiyadorlik jamiyati)
3
Ikki ta’sischi sherikchilik firmasi ochdi: biri 30 mln, ikkinchisi 20 mln so‘m qo‘shdi. Foyda 15 mln so‘m va u hissalar nisbatida bo‘linadi. Birinchi ta’sischiga necha so‘m tegadi?
9000000
4
MChJ ta’sischisi uchun cheklangan javobgarlik nima uchun qulay, lekin kreditor uchun nima uchun xavfliroq?
Ta’sischi faqat hissasidan ayriladi, shaxsiy mulki xavf ostida emas; kreditor esa faqat firma mol-mulkidan qarzini undira oladi, shuning uchun to‘lanmay qolish xavfi yuqoriroq.