☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

O‘zbekiston iqtisodiy salohiyati; IV bobni takrorlash

Darslar 24–25 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
24

O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy salohiyati

Darslik: 106–109-betlar
MaqsadO‘zbekistonning iqtisodiy salohiyatini — tabiiy resurslar, aholi, sanoat, qishloq xo‘jaligi — va uning iqtisodiy qiyinchiliklarini bilish; mamlakatning rivojlanayotgan davlatlar guruhiga kirishini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
iqtisodiy salohiyat · economic potentialfoydali qazilma · mineral resourcerivojlanayotgan davlat · developing countrymehnat resurslari · labour resources
Tushuntirish

Iqtisodiy salohiyat — mamlakatning ishlab chiqarish imkoniyatlari: resurslar, aholi, kapital va texnologiya. O‘zbekistonning maydoni taxminan 449 ming km², uning katta qismi qishloq xo‘jaligi yerlari (ko‘pi yaylov, sug‘oriladigan ekin yerlari esa ancha kam); aholisi 37 milliondan ortiq, ularning yarmidan ko‘pi mehnat yoshida, ya’ni mehnat resurslari yetarli (kitobdagi 33 million eskirgan). Yer ostidan oltin, mis, uran, tabiiy gaz, neft, ko‘mir va boshqa foydali qazilmalar topilgan; tabiiy gaz uzoq yillar asosiy energiya manbai bo‘lib kelgan, ammo ichki iste’mol tez o‘sgani uchun uni tejash va boshqa manbalarni rivojlantirish muhim bo‘lib qoldi. Sanoatda paxta tozalash, mashinasozlik, avtomobilsozlik, neft va gazni qayta ishlash, rangli metallurgiya, energetika va to‘qimachilik muhim; qishloq xo‘jaligida paxta, g‘alla, meva-sabzavot, uzum va chorvachilik ustun, ammo YaIMda uning ulushi pasayib, sanoat va xizmatlar ulushi o‘sib bormoqda. Mamlakat dengizdan uzoq: okeanga chiqish uchun kamida ikki davlat chegarasi kesib o‘tilishi kerak (shunday mamlakatlar dunyoda ikkita), shuning uchun tashish xarajatlari yuqori. Jon boshiga YaIM bo‘yicha O‘zbekiston daromadi o‘rtacha bo‘lgan rivojlanayotgan davlatlar qatoriga kiradi; kitobdagi aniq raqamlar (2018-yil) eskirgan, yangi ma’lumotlar uchun rasmiy milliy statistika organining ma’lumotlariga qarang.

Namunalar
Maydon taxminan 450 ming km², uning 60% qishloq xo‘jaligiga yaroqli (kitobdagi nisbat). Yaroqli yer = 450 · 60 : 100 = 270 ming km². Biroq yerning serhosilligi suv ta’minotiga bog‘liq, shuning uchun suvni tejash iqtisodiy ahamiyatga ega.
Paxta tolasini ham xom holda eksport qilish mumkin, ham to‘qimachilik fabrikasida ip, mato va tayyor kiyimga aylantirish mumkin. Tayyor kiyim yuqori qo‘shilgan qiymat beradi, shuning uchun xomashyoni qayta ishlash daromadni, ish o‘rinlarini va soliqlarni oshiradi.
Sinfda faoliyat

«Mamlakat pasporti». Guruhlar karta va jadval tuzadi: maydon, aholi, 3 ta resurs, 3 ta sanoat, 3 ta qishloq xo‘jaligi tarmog‘i, 2 ta qiyinchilik. Keyin ma’lumotlarni rasmiy statistika manbasidan (o‘qituvchi bilan) yangilaydi.

Mashq
1
O‘zbekistonning uchta foydali qazilmasini ayting.
2
Maydoni 450 ming km² bo‘lgan mamlakatning 60% yeri yaroqli. Yaroqli yer necha ming km²?
3
Aholi 36 mln (shartli), uning yarmi mehnat yoshida. Mehnat yoshidagilar necha mln?
4
Nima uchun dengizdan uzoqlik iqtisodiyot uchun qiyinchilik tug‘diradi?