☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar

Darslar 22 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
22

Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar

Darslik: 98–101-betlar
MaqsadYaIM, YaMM, SIM, SMM, milliy daromad va aholi jon boshiga YaIM tushunchalarini va ularning formulalarini bilish; oddiy hisoblar bajarish.
Yangi so‘zlar
yalpi ichki mahsulot (YaIM) · gross domestic product (GDP)yalpi milliy mahsulot (YaMM) · gross national product (GNP)pirovard mahsulot · final productamortizatsiya ajratmasi · depreciation allowance
Tushuntirish

Yalpi ichki mahsulot (YaIM) — mamlakat hududida bir yilda ishlab chiqarilgan pirovard tovar va xizmatlarning bozor narxlaridagi umumiy qiymati; ishlab chiqaruvchi kimligidan (mahalliy yoki chet ellik) qat’i nazar hisoblanadi. Oraliq mahsulot (xomashyo, ehtiyot qism, yonilg‘i) hisobga olinmaydi, aks holda bir qiymat ikki marta sanalar edi: g‘ildirak traktor tarkibiga kirsa, faqat traktor hisoblanadi. Yalpi milliy mahsulot (YaMM) esa mamlakat fuqarolari va firmalari qayerda bo‘lishidan qat’i nazar yaratgan pirovard mahsulotdir: YaMM = YaIM + E − I, bunda E — mamlakat kapitali bilan chet elda, I — chet el kapitali bilan mamlakatda yaratilgan mahsulot. Asbob-uskunalar eskirishi (amortizatsiya ajratmasi A) yangi qiymat emas, shuning uchun sof ichki mahsulot SIM = YaIM − A; sof milliy mahsulot (SMM) ham shunday YaMM − A bo‘ladi. Milliy daromad — aholining ish haqi, foiz, renta va korxonalar foydasining yig‘indisi, uni SIMdan bilvosita soliqlarni ayirib ham topish mumkin. Turli mamlakatlar turmush darajasini taqqoslash uchun aholi jon boshiga YaIM (YaIM : aholi soni) olinadi; kitobdagi aholi soni (33 mln) eskirgan, hozir u 37 milliondan ko‘p, shuning uchun hisoblarda shartli raqamlar ishlatiladi.

Namunalar
Mamlakat YaIMi 800 mlrd so‘m (shartli), E = 50, I = 30 mlrd so‘m. YaMM = 800 + 50 − 30 = 820 mlrd so‘m. Amortizatsiya A = 100 mlrd bo‘lsa, SIM = 800 − 100 = 700 mlrd so‘m.
YaIM 720 trln so‘m, aholi 36 mln kishi (shartli). Jon boshiga YaIM = 720 000 000 000 000 : 36 000 000 = 20 000 000 so‘m. Bu o‘rtacha ko‘rsatkich: u har bir kishining aynan shuncha olishini bildirmaydi.
Sinfda faoliyat

«Qaysi biri YaIMga kiradi?» Kartochkalarda: non (do‘konda sotilgan), un (nonvoyxonaga), yangi mashina (xaridorga), mashinaning g‘ildiragi (zavodga). O‘quvchilar pirovard va oraliq mahsulotni ajratib, nega g‘ildirak alohida sanalmasligini tushuntiradi.

Mashq
1
YaMM va YaIM farqini bitta jumlada ayting.
2
YaIM 900, E = 40, I = 25 mlrd so‘m. YaMM necha mlrd so‘m?
3
YaIM 650, amortizatsiya 80 mlrd so‘m. SIM necha mlrd so‘m?
4
Nima uchun oraliq mahsulot YaIMga alohida qo‘shilmaydi?