ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar

Darslar 22 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
22

Asosiy makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar

Darslik: 98–101-betlar
MaqsadYaIM, YaMM, SIM, SMM, milliy daromad va aholi jon boshiga YaIM tushunchalarini va ularning formulalarini bilish; oddiy hisoblar bajarish.
Yangi so‘zlar
yalpi ichki mahsulot (YaIM) · gross domestic product (GDP)yalpi milliy mahsulot (YaMM) · gross national product (GNP)pirovard mahsulot · final productamortizatsiya ajratmasi · depreciation allowance
Tushuntirish

Yalpi ichki mahsulot (YaIM) — mamlakat hududida bir yilda ishlab chiqarilgan pirovard tovar va xizmatlarning bozor narxlaridagi umumiy qiymati; ishlab chiqaruvchi kimligidan (mahalliy yoki chet ellik) qat’i nazar hisoblanadi. Oraliq mahsulot (xomashyo, ehtiyot qism, yonilg‘i) hisobga olinmaydi, aks holda bir qiymat ikki marta sanalar edi: g‘ildirak traktor tarkibiga kirsa, faqat traktor hisoblanadi. Yalpi milliy mahsulot (YaMM) esa mamlakat fuqarolari va firmalari qayerda bo‘lishidan qat’i nazar yaratgan pirovard mahsulotdir: YaMM = YaIM + E − I, bunda E — mamlakat kapitali bilan chet elda, I — chet el kapitali bilan mamlakatda yaratilgan mahsulot. Asbob-uskunalar eskirishi (amortizatsiya ajratmasi A) yangi qiymat emas, shuning uchun sof ichki mahsulot SIM = YaIM − A; sof milliy mahsulot (SMM) ham shunday YaMM − A bo‘ladi. Milliy daromad — aholining ish haqi, foiz, renta va korxonalar foydasining yig‘indisi, uni SIMdan bilvosita soliqlarni ayirib ham topish mumkin. Turli mamlakatlar turmush darajasini taqqoslash uchun aholi jon boshiga YaIM (YaIM : aholi soni) olinadi; kitobdagi aholi soni (33 mln) eskirgan, hozir u 37 milliondan ko‘p, shuning uchun hisoblarda shartli raqamlar ishlatiladi.

Ko‘rsatkichFormula
YaMMYaIM + E − I
SIMYaIM − A
YaIM aholi jon boshigaYaIM : aholi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf bir oyda tayyorlagan plakatlarni sanadi. Qog‘oz va bo‘yoqni alohida sanamadi, chunki ular plakat ichida allaqachon hisobga olingan. Shunday qilib, hisob ikki marta bo‘lmadi.

Kim ishlatadi

Statistika xodimlari mamlakat ishlab chiqarishini hisoblaydi, iqtisodchilar o‘sishni baholaydi, hisobchilar ikki marta sanashdan saqlanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda bir ovqat yoki buyum uchun «tayyor mahsulot» va «uning ichidagi xom ashyo»ni ikki ro‘yxatda yozing va nimani sanash kerakligini ayting.

Namunalar
02004006008001000800820700YaIMYaMMSIMmlrd so‘m
Mamlakat YaIMi 800 mlrd so‘m (shartli), E = 50, I = 30 mlrd so‘m. YaMM = 800 + 50 − 30 = 820 mlrd so‘m. Amortizatsiya A = 100 mlrd bo‘lsa, SIM = 800 − 100 = 700 mlrd so‘m.
ƒFormula
720 000 000 000 000 : 36 000 000 = 20 000 000
so‘m aholi jon boshiga (shartli)
YaIM 720 trln so‘m, aholi 36 mln kishi (shartli). Jon boshiga YaIM = 720 000 000 000 000 : 36 000 000 = 20 000 000 so‘m. Bu o‘rtacha ko‘rsatkich: u har bir kishining aynan shuncha olishini bildirmaydi.
Sinfda faoliyat

«Qaysi biri YaIMga kiradi?» Kartochkalarda: non (do‘konda sotilgan), un (nonvoyxonaga), yangi mashina (xaridorga), mashinaning g‘ildiragi (zavodga). O‘quvchilar pirovard va oraliq mahsulotni ajratib, nega g‘ildirak alohida sanalmasligini tushuntiradi.

Mashq
1
YaMM va YaIM farqini bitta jumlada ayting.
2
YaIM 900, E = 40, I = 25 mlrd so‘m. YaMM necha mlrd so‘m?
3
YaIM 650, amortizatsiya 80 mlrd so‘m. SIM necha mlrd so‘m?
4
Nima uchun oraliq mahsulot YaIMga alohida qo‘shilmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →