ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Iqtisodiy o‘sish va rivojlanish

Darslar 23 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
23

Iqtisodiy o‘sish va rivojlanish

Darslik: 102–105-betlar
MaqsadYaIMning nominal va real qiymatini, iqtisodiy davrni, iqtisodiy o‘sishning ekstensiv va intensiv yo‘llarini bilish; real YaIMni hisoblash.
Yangi so‘zlar
nominal qiymat · nominal valuereal qiymat · real valueiqtisodiy davr · economic cycleiqtisodiy o‘sish · economic growth
Tushuntirish

Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar joriy yil narxlarida hisoblansa, ular nominal qiymat deyiladi; narxlar yildan yilga o‘zgargani uchun turli yillar ko‘rsatkichlarini solishtirishda real qiymat — tanlangan asos yil narxlaridagi qiymat — ishlatiladi. Bog‘lanish: YaIM real = YaIM nominal : I, bunda I — narxlarning oshish indeksi (narx 25% oshsa, I = 1,25). Bozor iqtisodiyotida faollik to‘lqinsimon o‘zgaradi: o‘sish, cho‘qqi, pasayish va eng quyi nuqta — bir marta o‘sib-pasayish iqtisodiy davr deyiladi; real YaIM kamida olti oy kamaysa, bu iqtisodiy pasayish belgisi. Iqtisodiy o‘sish — real YaIMning izchil ko‘payishi; ba’zan jon boshiga real YaIM bilan ham o‘lchanadi. Ekstensiv o‘sish ishlab chiqarishga ko‘proq resurs (yer, ishchi, xomashyo) jalb qilish bilan, intensiv o‘sish esa bor resurslardan samaraliroq foydalanish — texnologiya, bilim va malakani oshirish bilan erishiladi. Turmush darajasi faqat jon boshiga YaIMga emas, savodxonlik, sog‘liq, umr uzunligi, uy-joy va atrof-muhit holatiga ham bog‘liq, shuning uchun YaIM yuqori bo‘lsa-yu, uning ko‘p qismi odamlar ehtiyojiga yo‘naltirilmasa, farovonlik oshmasligi mumkin.

vaqtreal YaIM0cho‘qqieng quyi nuqta
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Klub ko‘proq yordamchi qo‘shib mahsulotini oshirdi, ikkinchi klub esa ishlash usulini yaxshilab, o‘sha odam sonida ko‘proq tayyorladi. Bolalar ikkala yo‘l ham o‘sish ekanini, lekin turlicha ekanini muhokama qildi.

Kim ishlatadi

Korxona rahbarlari ishchilar yoki texnologiyani ko‘paytirishni solishtiradi, iqtisodchilar o‘sish yo‘llarini baholaydi, muhandislar ishlab chiqarish usulini yaxshilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir ishni tezroq bajarishning ikkita yo‘lini (ko‘proq vaqt ajratish va usulni yaxshilash) yozib, qaysi biri ko‘proq mos kelishini asoslang.

Namunalar
050010001500200010001800120020202026 nominal2026 realshartli birlik
2026-yilda nominal YaIM 1 800 (shartli birlik), 2020-yilga nisbatan narxlar 1,5 baravar oshgan. Real YaIM = 1 800 : 1,5 = 1 200. 2020-yilda YaIM 1 000 bo‘lsa, real o‘sish (1 200 − 1 000) : 1 000 · 100% = 20%.
ko‘proq yer,ishchi, xom ashyoEkstensivtexnologiya,bilim, malakaIntensivIqtisodiy o‘sish
Fermer yangi yer ochib, ko‘proq ishchi yollab hosilni oshirdi — bu ekstensiv o‘sish. Boshqa fermer tomchilatib sug‘orishni joriy etib, o‘sha yerdan ko‘proq hosil oldi — bu intensiv o‘sish. Uzoq muddatda resurslar cheklangan, shuning uchun intensiv yo‘l muhimroq.
Sinfda faoliyat

«Chizma bo‘yicha davr». O‘quvchilar doskada to‘lqinsimon chiziq chizib, o‘sish, cho‘qqi, pasayish va eng quyi nuqtani belgilaydi. So‘ng har bir pallada ish o‘rinlari, narxlar va daromadlar qanday o‘zgarishi mumkinligini muhokama qiladi.

Mashq
1
Nominal va real YaIM farqini ayting.
2
Nominal YaIM 2 400, narxlar 20% oshgan (I = 1,2). Real YaIM nechaga teng?
3
Real YaIM 1 600 dan 2 000 gacha o‘sdi. O‘sish necha foiz?
4
Nima uchun YaIM yuqori bo‘lsa ham turmush darajasi past bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →