Darslar 5 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
5
Firma mablag‘lari va xarajatlari
Darslik: 25–28-betlar
MaqsadFirmaning asosiy va aylanma mablag‘larini, amortizatsiyani, moliyalashtirish manbalarini hamda doimiy, o‘zgaruvchan, umumiy va o‘rtacha xarajatlarni farqlash va hisoblash.
Yangi so‘zlar
asosiy mablag‘ · fixed capitalaylanma mablag‘ · working capitalamortizatsiya ajratmasi · depreciation chargeo‘rtacha xarajat · average cost
Tushuntirish
Firma mablag‘lari ikki turga bo‘linadi: asosiy mablag‘lar (bino, dastgoh, traktor kabi ko‘p yillar xizmat qiladigan vositalarga) va aylanma mablag‘lar (xom ashyo, yoqilg‘i, materiallar va ish haqiga). Aylanma mablag‘ pul shaklidan resursga, so‘ng tayyor tovarga va sotilgach yana pulga aylanib turadi. Asosiy vositalar esa asta eskiradi va narxining bir qismi har yili mahsulot narxiga o‘tadi; bu qism amortizatsiya ajratmasi deyiladi, uni yillik hisoblash uchun vosita narxi p ni foydalanish muddati n ga bo‘lamiz: A = p : n. Firmaning ichki moliya manbalari — sof foyda (soliqlar to‘langandan keyingi foyda), amortizatsiya jamg‘armasi va nizom jamg‘armasi; tashqi manbalar — egalarning qo‘shimcha hissasi, bank yoki boshqa firmalardan qarz, qimmatli qog‘oz sotishdan tushgan pul, va ularni qaytarish kerak. Xarajatlar doimiy (FC: ijara, qarz foizi, sug‘urta — ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq emas) va o‘zgaruvchan (VC: xom ashyo, ish haqi, energiya — hajm bilan o‘sadi) turlarga bo‘linadi, ularning yig‘indisi umumiy xarajat: TC = FC + VC. Bir birlik mahsulotga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha xarajat AC = TC : q formulasi bilan topiladi va mahsulot tannarxini bildiradi.
Namunalar
Tikuvchilik sexi 84 mln so‘mlik dastgohni 7 yil ishlatadi. Yillik amortizatsiya ajratmasi A = 84 000 000 : 7 = 12 000 000 so‘m. Har yili shu summa tayyor mahsulot narxiga qo‘shilib, amortizatsiya jamg‘armasida to‘planadi va keyin dastgohni yangilashga ketadi.
Novvoyxona bir oyda 10 000 dona non yopdi. Doimiy xarajat (ijara, sug‘urta, amortizatsiya) — 9 mln so‘m, o‘zgaruvchan (un, gaz, ish haqi) — 21 mln so‘m. TC = 9 + 21 = 30 mln so‘m, AC = 30 000 000 : 10 000 = 3 000 so‘m. Nonni 3 000 so‘mdan arzon sotsa, novvoyxona zarar qiladi.
Sinfda faoliyat
«Xarajatlar kartochkalari». Kartochkalarda har xil xarajatlar yozilgan: ijara, un, ish haqi, sug‘urta, gaz, amortizatsiya, qarz foizi va hokazo. Guruhlar ularni «doimiy» va «o‘zgaruvchan» ustunlariga ajratib, nega shunday joylashtirganini tushuntiradi. Bahsli kartochkalar (masalan, ish haqi) alohida muhokama qilinadi.
Mashq
1
Doimiy va o‘zgaruvchan xarajatning bittadan misolini keltiring va farqini ayting.
Doimiy: ijara haqi — ishlab chiqarilmasa ham to‘lanadi; o‘zgaruvchan: xom ashyo — ko‘p ishlab chiqarilsa, ko‘p sarflanadi.
2
Narxi 150 mln so‘m bo‘lgan bino 20 yil ishlatiladi. Yillik amortizatsiya ajratmasi necha so‘m?
7500000
3
Firmaning doimiy xarajati 54 mln so‘m, o‘zgaruvchan xarajati 126 mln so‘m. Umumiy xarajatning necha foizi doimiy xarajat?
30
4
Nima uchun tashqi moliya manbalarini qaytarish kerak, ichki manbalarni esa yo‘q?
Tashqi manbalar boshqalarning puli (qarz yoki qo‘shimcha hissa), ichki manbalar esa firmaning o‘z foydasi va jamg‘armalari; qarz esa ma’lum muddatda, ko‘pincha foiz bilan qaytariladi.