Firma mablag‘lari va xarajatlari
Firma mablag‘lari ikki turga bo‘linadi: asosiy mablag‘lar (bino, dastgoh, traktor kabi ko‘p yillar xizmat qiladigan vositalarga) va aylanma mablag‘lar (xom ashyo, yoqilg‘i, materiallar va ish haqiga). Aylanma mablag‘ pul shaklidan resursga, so‘ng tayyor tovarga va sotilgach yana pulga aylanib turadi. Asosiy vositalar esa asta eskiradi va narxining bir qismi har yili mahsulot narxiga o‘tadi; bu qism amortizatsiya ajratmasi deyiladi, uni yillik hisoblash uchun vosita narxi p ni foydalanish muddati n ga bo‘lamiz: A = p : n. Firmaning ichki moliya manbalari — sof foyda (soliqlar to‘langandan keyingi foyda), amortizatsiya jamg‘armasi va nizom jamg‘armasi; tashqi manbalar — egalarning qo‘shimcha hissasi, bank yoki boshqa firmalardan qarz, qimmatli qog‘oz sotishdan tushgan pul, va ularni qaytarish kerak. Xarajatlar doimiy (FC: ijara, qarz foizi, sug‘urta — ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq emas) va o‘zgaruvchan (VC: xom ashyo, ish haqi, energiya — hajm bilan o‘sadi) turlarga bo‘linadi, ularning yig‘indisi umumiy xarajat: TC = FC + VC. Bir birlik mahsulotga to‘g‘ri keladigan o‘rtacha xarajat AC = TC : q formulasi bilan topiladi va mahsulot tannarxini bildiradi.
Maktab bog‘i klubi bir marta belkurak olib, undan har yili foydalanishini hisobladi. Urug‘ esa har mavsum yangidan kerak bo‘ldi. Shunday qilib, qaysi xarajat uzoq muddatli, qaysi biri bir martalik ekani aniq bo‘ldi.
Fermerlar va hunarmandlar asbob-uskuna bilan sarflanadigan materialni alohida hisoblaydi, buxgalterlar xarajatlarni turlarga ajratadi, kichik tadbirkorlar bir dona buyumning o‘rtacha xarajatini baholaydi.
Bir hafta davomida uyingizda ishlatiladigan ikkita narsani toping: birini uzoq vaqt ishlatasiz, ikkinchisi tugab qoladi. Ularni «uzoq muddatli» va «sarflanadigan» ustunlarga yozing.
«Xarajatlar kartochkalari». Kartochkalarda har xil xarajatlar yozilgan: ijara, un, ish haqi, sug‘urta, gaz, amortizatsiya, qarz foizi va hokazo. Guruhlar ularni «doimiy» va «o‘zgaruvchan» ustunlariga ajratib, nega shunday joylashtirganini tushuntiradi. Bahsli kartochkalar (masalan, ish haqi) alohida muhokama qilinadi.