☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Xalqaro iqtisodiy munosabatlar

Darslar 32 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
32

Xalqaro iqtisodiy munosabatlar

Darslik: 138–141-betlar
MaqsadXalqaro iqtisodiy munosabatlar shakllarini, tashqi savdo to‘siqlarini (tarif, kvota, litsenziya), proteksionizm va erkin savdoni, xalqaro iqtisodiy tashkilotlarni bilish; tarif ta’sirini hisoblash.
Yangi so‘zlar
tarif (bojxona boji) · tariff (customs duty)kvota · quotaproteksionizm · protectionismtransmilliy korporatsiya · transnational corporation
Tushuntirish

Globallashuv sharoitida mamlakatlar o‘rtasida tovar, ishchi kuchi, kapital va texnologiya oqimi kuchaymoqda; yirik kompaniyalar bir nechta mamlakatda ishlab, transmilliy korporatsiyalarga aylanadi. Ideal holda jahon bozori ham ichki bozor kabi ochiq raqobat bozori bo‘lishi kerak, ammo ko‘p davlatlar milliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish uchun to‘siqlar qo‘yadi. Tarif (bojxona boji) — chegaradan o‘tayotgan import tovarga solinadigan to‘lov, u import narxini oshiradi va budjetga ham pul beradi; kvota — import yoki eksport hajmiga qo‘yilgan yuqori chegara; litsenziya — tovarni olib kirish yoki chiqarish uchun maxsus ruxsatnoma. Bunday cheklash siyosati proteksionizm deyiladi, uning teskarisi — tashqi savdoni erkinlashtirish, ya’ni to‘siqlarni kamaytirish. Himoya vaqtincha foydali bo‘lishi mumkin, ammo javob choralarini keltirib chiqarib, ikki tomonni ham yutqazdirishi, iste’molchi uchun narxlar oshishi mumkin. Savdoni kelishgan holda tartibga solish uchun 1947-yilda GATT tuzildi, 1995-yildan uning o‘rnida Butunjahon savdo tashkiloti (WTO) ishlaydi; Yevropa Ittifoqi a’zolar o‘rtasida savdo to‘siqlarini olib tashlagan, ASEAN esa Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari birlashmasidir (kitobdagi 6 a’zo eskirgan: uzoq yillar 10 a’zo bo‘lgan, 2025-yilda Timor-Leshti 11-a’zo bo‘ldi). O‘zbekiston WTOda kuzatuvchi maqomiga ega va a’zolik bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda; 2025-yil holatiga ko‘ra u hali WTO a’zosi emas.

Namunalar
Import tovar narxi 800 000 so‘m, tarif 20%. Bojxona boji = 800 000 · 20 : 100 = 160 000 so‘m, tovarning narxi 800 000 + 160 000 = 960 000 so‘m bo‘ladi. Mahalliy ishlab chiqaruvchi shunga o‘xshash tovarni 900 000 so‘mdan sotsa, import ancha qimmatlashgani uchun u foyda ko‘radi, xaridor esa ko‘proq to‘laydi.
Importga kvota 5 000 dona, importchilar 7 000 dona olib kirmoqchi. Ruxsat etilmagan miqdor 7 000 − 5 000 = 2 000 dona. Natijada tovar taklifi kamayadi, narxlar oshishi mumkin.
Sinfda faoliyat

«Himoya yoki erkin savdo». Sinf ikki jamoaga bo‘linadi: biri milliy ishlab chiqaruvchilar, ikkinchisi iste’molchilar. Shartli tarif joriy etilgach, har biri nimani yutishi va yo‘qotishini doskada jadvalga yozib, bahslashadi.

Mashq
1
Tarif, kvota va litsenziyani bittadan jumla bilan ta’riflang.
2
Import narxi 500 000 so‘m, tarif 30%. Tarifdan keyingi narx necha so‘m?
3
Kvota 6 500, importchilar 9 000 dona olib kirmoqchi. Necha dona ruxsat etilmaydi?
4
Nima uchun himoya choralari ikki tomonni ham yutqazdirishi mumkin?