Xalqaro iqtisodiy munosabatlar
Globallashuv sharoitida mamlakatlar o‘rtasida tovar, ishchi kuchi, kapital va texnologiya oqimi kuchaymoqda; yirik kompaniyalar bir nechta mamlakatda ishlab, transmilliy korporatsiyalarga aylanadi. Ideal holda jahon bozori ham ichki bozor kabi ochiq raqobat bozori bo‘lishi kerak, ammo ko‘p davlatlar milliy ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish uchun to‘siqlar qo‘yadi. Tarif (bojxona boji) — chegaradan o‘tayotgan import tovarga solinadigan to‘lov, u import narxini oshiradi va budjetga ham pul beradi; kvota — import yoki eksport hajmiga qo‘yilgan yuqori chegara; litsenziya — tovarni olib kirish yoki chiqarish uchun maxsus ruxsatnoma. Bunday cheklash siyosati proteksionizm deyiladi, uning teskarisi — tashqi savdoni erkinlashtirish, ya’ni to‘siqlarni kamaytirish. Himoya vaqtincha foydali bo‘lishi mumkin, ammo javob choralarini keltirib chiqarib, ikki tomonni ham yutqazdirishi, iste’molchi uchun narxlar oshishi mumkin. Savdoni kelishgan holda tartibga solish uchun 1947-yilda GATT tuzildi, 1995-yildan uning o‘rnida Butunjahon savdo tashkiloti (WTO) ishlaydi; Yevropa Ittifoqi a’zolar o‘rtasida savdo to‘siqlarini olib tashlagan, ASEAN esa Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari birlashmasidir (kitobdagi 6 a’zo eskirgan: uzoq yillar 10 a’zo bo‘lgan, 2025-yilda Timor-Leshti 11-a’zo bo‘ldi). O‘zbekiston WTOda kuzatuvchi maqomiga ega va a’zolik bo‘yicha muzokaralar olib bormoqda; 2025-yil holatiga ko‘ra u hali WTO a’zosi emas.
Ikki sinf o‘zaro rasm almashtirdi, lekin har biri bir marta ko‘pi bilan sakkizta rasm olib kelishi mumkin edi. Chegara almashuvni tartibli qildi, lekin ba’zi bolalar ko‘proq olib kelolmadi.
Bojxona xodimlari tovar o‘tkazish qoidalarini qo‘llaydi, savdo diplomatlari bitimlarni muzokara qiladi, kompaniyalar xorijiy bozorga chiqish shartlarini o‘rganadi.
Sinfdagi almashuv uchun «hech narsa cheklanmagan» va «har biriga ko‘pi bilan beshta» degan ikki qoidani yozib, farqini ayting.
«Himoya yoki erkin savdo». Sinf ikki jamoaga bo‘linadi: biri milliy ishlab chiqaruvchilar, ikkinchisi iste’molchilar. Shartli tarif joriy etilgach, har biri nimani yutishi va yo‘qotishini doskada jadvalga yozib, bahslashadi.