Darslar 31 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
31
Xalqaro savdo
Darslik: 134–137-betlar
MaqsadXalqaro savdoning zarurligini, mutlaq va nisbiy ustunlik tamoyillarini, muqobil qiymatni, eksport, import, tashqi savdo hajmi va balansini bilish; oddiy hisoblarni bajarish.
Mamlakatlar tabiiy resurslar, iqlim, kapital va texnologiyalari jihatidan har xil, shuning uchun ular o‘zaro savdo qiladi; jahon bozori tovar, ishchi kuchi, kapital va valuta bozorlarini o‘z ichiga oladi. Eksport — ichkarida ishlab chiqarilib chet elga sotilgan tovar va xizmatlar, import — chet eldan sotib olinganlar; ikkalasining yig‘indisi tashqi savdo hajmi, farqi (eksport − import) esa tashqi savdo balansi (saldosi). Adam Smitning mutlaq ustunlik tamoyiliga ko‘ra, mamlakat boshqalarga qaraganda kam resurs sarflab ishlab chiqaradigan tovarga ixtisoslashadi. David Rikardoning nisbiy ustunlik tamoyili esa, mamlakat hamma narsada mutlaq ustun bo‘lsa ham, muqobil qiymati (bir tovar uchun voz kechilgan boshqa tovar miqdori) kamroq bo‘lgan tovarga ixtisoslashgani va ayirboshlagani ikki tomon uchun ham foydali ekanini ko‘rsatadi. Saldo musbat bo‘lsa eksport import qiymatidan ko‘p; manfiy bo‘lsa chet el valutasi yetishmasligi mumkin, lekin investitsiya uchun uskuna olib kelinsa, bu har doim ham yomon emas.
Namunalar
A mamlakatda 1 birlik mato 4 soatda, 1 dona dastgoh qismi 12 soatda tayyorlanadi; B mamlakatda mos ravishda 8 va 16 soatda (shartli). A ikkala tovarda mutlaq ustun. Qism uchun muqobil qiymat: A da 12 : 4 = 3 mato, B da 16 : 8 = 2 mato. B da qism arzonroq, demak B qismga, A esa matoga ixtisoslashgani foydali.
Mamlakat bir yilda 12 mlrd dollarlik tovar eksport, 9 mlrd dollarlik tovar import qildi. Tashqi savdo hajmi = 12 + 9 = 21 mlrd dollar. Balans = 12 − 9 = +3 mlrd dollar (musbat). Import 15 mlrd bo‘lganda balans 12 − 15 = −3 mlrd, ya’ni manfiy bo‘lardi.
Sinfda faoliyat
«Ixtisoslashuv o‘yini». Juftliklar ikki shartli mamlakat jadvalini oladi (ishlab chiqarish soatlari). Har bir tovar uchun muqobil qiymatni hisoblab, kim nimaga ixtisoslashishini aniqlaydi va nega ikkala mamlakat ham yutishini tushuntiradi.
Mashq
1
Eksport va importni bittadan jumla bilan farqlang.
Eksport — chet elga sotilgan, import — chet eldan sotib olingan tovar va xizmatlar.
2
X mamlakatda 1 birlik choy 6 soatda, 1 birlik paxta 18 soatda tayyorlanadi. Paxta uchun muqobil qiymat necha birlik choy?
3
3
Eksport 20 mlrd, import 14 mlrd dollar. Tashqi savdo balansi necha mlrd dollar?
6
4
Nima uchun hamma tovarni yaxshi ishlab chiqaradigan mamlakat ham savdodan foyda ko‘radi?
U muqobil qiymati kamroq tovarga ixtisoslashib, boshqa tovarni arzonroq olib kelishi mumkin; resurslar tejaladi va ikki tomonda ham ko‘proq tovar bo‘ladi.