ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Davlatning iqtisodiy vazifalari

Darslar 12 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
12

Davlatning iqtisodiy vazifalari

Darslik: 56–59-betlar
MaqsadDavlatning iqtisodiy maqsadlari va vazifalarini, bozor o‘zi hal qila olmaydigan masalalarni, ijtimoiy ne’matlar va qo‘shimcha tashqi ta’sir tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
ijtimoiy ne’matlar · public goodsqo‘shimcha tashqi ta’sir · external effectmonopoliya · monopolyqayta taqsimlash · redistribution
Tushuntirish

Davlat fuqarolar iqtisodiy faoliyat yuritishi uchun sharoit yaratishni maqsad qiladi; uning iqtisodiy maqsadlari — iqtisodiy erkinlik, samaradorlik, tenglik, xavfsizlik va o‘sish. Ammo bozor hamma masalani o‘zi hal qila olmaydi: monopoliya raqobatni yo‘qotadi, ifloslanish kabi tashqi ta’sirlar bozor narxida aks etmaydi, mudofaa, yoritilgan ko‘chalar va ta’lim kabi ehtiyojlarni esa bozor yetarli darajada taqdim etmaydi. Shuning uchun davlat olti vazifani bajaradi: huquqiy va ijtimoiy asosni saqlash; raqobatni qo‘llab-quvvatlash va monopoliyaga qarshi kurash; ijtimoiy ne’matlarni yaratish; qo‘shimcha tashqi ta’sirlarni tartibga solish; daromad va boyliklarni qayta taqsimlash; iqtisodiyotni barqarorlashtirish. Ijtimoiy ne’matlar ko‘pchilik tomonidan birgalikda iste’mol qilinadi va kimdir uchun haq to‘lamagan bo‘lsa ham, uni iste’moldan chetlatib bo‘lmaydi, shuning uchun xususiy firma ularni sotib foyda ola olmaydi. Salbiy tashqi ta’sirda davlat jarima va soliq belgilaydi, ijobiy ta’sirda (masalan, ta’limda) imtiyoz beradi. Davlatning iqtisodiyotdagi o‘rni haqida turli qarashlar bor: ba’zilar uni qisqartirishni, boshqalar kuchaytirishni afzal ko‘radi.

Huquqiy va ijtimoiy asosRaqobatni qo‘llash,monopoliyaga qarshiJamoat tovarlariTashqi ta’sirni tartibgasolishDaromadni qayta taqsimlashIqtisodiyotnibarqarorlashtirishDavlat vazifalari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalladagi umumiy hovli tozaligidan hamma foydalanadi, lekin har bir uy o‘zi uni alohida to‘lab bermaydi. Bunday umumiy foydali narsani odatda hamma birgalikda tashkil qiladi.

Kim ishlatadi

Mahalla va shahar xizmatlari ko‘cha chiroqlari va tozalikni tashkil qiladi, davlat xizmatchilari umumiy foyda keltiradigan ishlarni rejalashtiradi, ekologlar shovqin va havo tozaligini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi uchta umumiy narsani (masalan, yo‘l, chiroq, maktab hovlisi) yozib, ulardan kim foydalanishini ayting.

Namunalar
TovarTuriKim to‘laydi?
ko‘cha chiroqlarijamoat tovaridavlat (mahalliy byudjet)
muzqaymoqxususiy tovarxaridor
Ko‘cha chiroqlari butun mahalla uchun yonadi: hamma birgalikda foydalanadi va faqat to‘laganlargina yoritilgan yo‘ldan yursin deb bo‘lmaydi, shuning uchun ularni davlat (mahalliy budjet) ta’minlaydi. Muzqaymoqni esa kim to‘lasa, o‘sha iste’mol qiladi — bu xususiy tovar.
Tashqi ta’sirMisolDavlat
Salbiyzavod tutunijarima
Ijobiymaktab, ta’limbyudjetdan moliyalashtirish
Zavod tutuni atrofdagi odamlarga zarar yetkazadi (salbiy tashqi ta’sir), davlat unga ekologik jarima soladi. Maktab esa o‘quvchigina emas, butun jamiyat uchun nafli (ijobiy tashqi ta’sir), shu sababli davlat ta’limni budjetdan moliyalashtiradi va stipendiya beradi.
Sinfda faoliyat

«Davlat yoki bozor?» Kartochkalarda: nonvoyxona, milliy mudofaa, sartaroshxona, shahar yong‘in xizmati, kinoteatr, daryo qirg‘og‘ini seldan himoya qilish. Juftliklar ularni «bozor yaratadi» va «davlat ta’minlaydi» ustunlariga ajratib, sababini ayta olishi kerak.

Mashq
1
Davlatning beshta iqtisodiy maqsadini sanang.
2
Quyidagilardan qaysilari ijtimoiy ne’mat: a) milliy mudofaa; b) bir porsiya osh; c) ko‘cha yoritilishi; d) maktab portfeli?
3
Davlat 5 000 ta kam ta’minlangan oilaga 300 000 so‘mdan yordam to‘ladi. Jami necha so‘m sarflandi?
4
Nima uchun xususiy firma mudofaa yoki ko‘cha yoritishini foyda uchun sota olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →