Inflatsiya va uning turlari
Pul massasi (M) — muomaladagi barcha pullar yig‘indisi, pulning aylanish tezligi (V) — bir yilda pul necha marta qo‘ldan qo‘lga o‘tishi. M · V mamlakatda bir yilda sotib olingan tovar va xizmatlar qiymatini beradi, ikkinchi tomondan u P · Q ga teng, bunda P — o‘rtacha narx, Q — tovar va xizmatlar miqdori: M · V = P · Q (Fisher tenglamasi, pul muomalasi qonuni). Q bir zumda o‘smaydi, shuning uchun tovar hajmi o‘zgarmasa pul massasining ko‘payishi narxlar oshishiga olib keladi. O‘rtacha narxlarning izchil oshishi inflatsiya, izchil pasayishi deflatsiya deyiladi; inflatsiyada pulning sotib olish qobiliyati, ya’ni qadri kamayadi. Sabablari: muomalada tovarlar qiymatidan ortiq pul bo‘lishi (talab taklifdan ko‘p) yoki resurslar va ish haqi qimmatlashib, tannarx oshishi. Inflatsiyani o‘lchash uchun iste’mol savati olinadi — oddiy oila doim sotib oladigan tovar va xizmatlarning o‘zgarmas to‘plami; iste’mol narxlari indeksi I = savatning joriy qiymati : bazaviy qiymati. Giperinflatsiya — narxlarning haddan tashqari tez oshishi: iqtisodchilar odatda narxlar oyiga 50% dan ko‘proq oshsa, giperinflatsiya deb hisoblaydi (bu yiliga 100 baravardan ortiq degani).
Sinf o‘yinida o‘qituvchi jetonlar sonini ikki baravar oshirdi, lekin sotiladigan narsalar xuddi shuncha qoldi. Bolalar tezda narxlar jetonda oshganini sezdi.
Markaziy bank iqtisodchilari pul miqdori va narx bog‘liqligini kuzatadi, statistiklar iste’mol savatidagi narxlarni yozib boradi, tahlilchilar narx o‘sishini baholaydi.
O‘ylab topilgan bozorda 10 ta olma va 100 jeton bor desak, bir olma narxi nechta jeton bo‘lishini ayting. Keyin jeton 200 bo‘lsa, nima o‘zgarishini yozing.
| Savat o‘tgan yil | Savat bu yil | Indeks | Inflyatsiya |
|---|---|---|---|
| 2 000 000 | 2 300 000 | 115% | 15% |
«Oilaviy inflatsiya». Har kim 8–10 ta kundalik tovardan o‘z oilasining savatini tuzadi (kattalar bilan narxlarni aniqlab). O‘tgan yilgi va bugungi narxlarni (yoki o‘qituvchi bergan shartli narxlarni) solishtirib, savat indeksini hisoblaydi.