☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Davlat budjeti

Darslar 13 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
13

Davlat budjeti

Darslik: 60–63-betlar
MaqsadDavlat budjeti, uning daromad va xarajat qismlarini, transfert to‘lovlarini, budjet kamomadi va profitsitini hamda davlat qarzini bilish; oddiy budjet hisoblarini bajarish.
Yangi so‘zlar
davlat budjeti · state budgettransfert to‘lovlari · transfer paymentsbudjet kamomadi · budget deficitdavlat qarzi · public debt
Tushuntirish

Davlat budjeti — davlat bir yil davomida qancha pul yig‘ishi va uni nimalarga sarflashini ko‘rsatuvchi bosh moliyaviy reja; uni Oliy Majlis qonun bilan qabul qiladi, yil oxirida hukumat ijro haqida hisobot beradi. Daromad qismining asosiy manbai soliqlar: fuqarolar daromadidan va korxonalar foydasidan olinadigan soliqlar, shuningdek davlat korxonalari foydasi, davlat qimmatli qog‘ozlarini va mulkini sotishdan tushgan pul hamda davlat bojlari. Davlat boji — davlat idoralari ko‘rsatgan ayrim xizmatlar uchun yoki ayrim tovarlarni davlat hududiga olib kirganlik uchun to‘lanadigan haq. Xarajatlar ta’lim, fan, sog‘liqni saqlash, mudofaa va jamoat tartibi, atrof-muhit, davlat boshqaruvi hamda transfert to‘lovlariga — pensiya, nafaqa, stipendiya va kam ta’minlangan oilalarga yordamga sarflanadi. Xarajat daromaddan ko‘p bo‘lsa, budjet kamomadi (defitsit) paydo bo‘ladi; daromad ko‘p bo‘lsa, budjet profitsiti bo‘ladi. Yillar davomida yig‘ilgan kamomadlar yig‘indisi davlat qarzini tashkil qiladi; u ichki (o‘z fuqarolari va tashkilotlari oldida) yoki tashqi (chet davlatlar va xalqaro moliya tashkilotlari oldida) bo‘ladi.

Namunalar
Shartli davlat budjeti (mlrd so‘m): daromad — daromad solig‘i 90, QQS va aksiz 140, mulk va resurs to‘lovlari 50, boshqalar 20, jami 300. Xarajat — ijtimoiy soha 160, iqtisodiyot 50, boshqaruv 20, boshqalar 90, jami 320. Kamomad = 320 − 300 = 20 mlrd so‘m; ijtimoiy soha ulushi 160 : 320 · 100% = 50%.
Uch yil ketma-ket kamomad 20, 15 va 25 mlrd so‘m bo‘lsa va qarz bu kamomadlardan yig‘ilsa, davlat qarzi 20 + 15 + 25 = 60 mlrd so‘mga yetadi. Agar to‘rtinchi yili budjet 10 mlrd so‘m profitsit bilan yakunlansa, qarz o‘sishdan to‘xtaydi va uni qaytarishga yo‘l ochiladi.
Sinfda faoliyat

«Mahalla budjeti». Sinf shartli mahalla budjetini tuzadi: daromad 600 mln so‘m (soliq, yordam), kerakli xarajatlar ro‘yxati (yo‘l ta’miri, chiroq, bog‘, bolalar maydonchasi, kutubxona). Guruhlar ustuvorlikni tanlab, pulni taqsimlaydi va bahsda nima uchun shu tanlovni qilganini asoslaydi.

Mashq
1
Davlat budjetining uchta daromad manbasini ayting.
2
Daromad 480 mlrd, xarajat 520 mlrd so‘m. Budjet kamomadi necha mlrd so‘m?
3
Xarajat 700 mlrd so‘m, shundan 35% ijtimoiy sohaga. Ijtimoiy soha necha mlrd so‘m oladi?
4
Nima uchun pensiya va stipendiya transfert to‘lovlari hisoblanadi?