Davlat budjeti
Davlat budjeti — davlat bir yil davomida qancha pul yig‘ishi va uni nimalarga sarflashini ko‘rsatuvchi bosh moliyaviy reja; uni Oliy Majlis qonun bilan qabul qiladi, yil oxirida hukumat ijro haqida hisobot beradi. Daromad qismining asosiy manbai soliqlar: fuqarolar daromadidan va korxonalar foydasidan olinadigan soliqlar, shuningdek davlat korxonalari foydasi, davlat qimmatli qog‘ozlarini va mulkini sotishdan tushgan pul hamda davlat bojlari. Davlat boji — davlat idoralari ko‘rsatgan ayrim xizmatlar uchun yoki ayrim tovarlarni davlat hududiga olib kirganlik uchun to‘lanadigan haq. Xarajatlar ta’lim, fan, sog‘liqni saqlash, mudofaa va jamoat tartibi, atrof-muhit, davlat boshqaruvi hamda transfert to‘lovlariga — pensiya, nafaqa, stipendiya va kam ta’minlangan oilalarga yordamga sarflanadi. Xarajat daromaddan ko‘p bo‘lsa, budjet kamomadi (defitsit) paydo bo‘ladi; daromad ko‘p bo‘lsa, budjet profitsiti bo‘ladi. Yillar davomida yig‘ilgan kamomadlar yig‘indisi davlat qarzini tashkil qiladi; u ichki (o‘z fuqarolari va tashkilotlari oldida) yoki tashqi (chet davlatlar va xalqaro moliya tashkilotlari oldida) bo‘ladi.
Sinf oylik umumiy mablag‘ uchun reja tuzdi: tushum 30 000 so‘m, rejalashtirilgan xarajat esa 35 000 so‘m bo‘ldi. 5 000 so‘mlik farqni ko‘rgach, bolalar bitta xarajatni qisqartirdi va reja tenglashdi.
Oilalar va tashkilotlar tushum va xarajatni solishtiradi, buxgalterlar byudjet tuzadi, davlat va mahalliy xizmatlar yillik reja yozadi.
Bir kichik tadbir (masalan, sinf choyxonasi uchun qog‘ozdan bezak) uchun «tushum» va «xarajat» ustunlarini tuzing va ikkisi mos kelishini tekshiring. Raqamlar o‘ylab topilgan.
| Daromad, mlrd so‘m | Xarajat, mlrd so‘m |
|---|---|
| daromad solig‘i 90 | ijtimoiy soha 160 |
| QQS va aksiz 140 | iqtisodiyot 50 |
| mulk va resurs to‘lovlari 50 | boshqaruv 20 |
| boshqalar 20 | boshqalar 90 |
| Jami 300 | Jami 320 |
«Mahalla budjeti». Sinf shartli mahalla budjetini tuzadi: daromad 600 mln so‘m (soliq, yordam), kerakli xarajatlar ro‘yxati (yo‘l ta’miri, chiroq, bog‘, bolalar maydonchasi, kutubxona). Guruhlar ustuvorlikni tanlab, pulni taqsimlaydi va bahsda nima uchun shu tanlovni qilganini asoslaydi.