ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Davlat budjeti

Darslar 13 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
13

Davlat budjeti

Darslik: 60–63-betlar
MaqsadDavlat budjeti, uning daromad va xarajat qismlarini, transfert to‘lovlarini, budjet kamomadi va profitsitini hamda davlat qarzini bilish; oddiy budjet hisoblarini bajarish.
Yangi so‘zlar
davlat budjeti · state budgettransfert to‘lovlari · transfer paymentsbudjet kamomadi · budget deficitdavlat qarzi · public debt
Tushuntirish

Davlat budjeti — davlat bir yil davomida qancha pul yig‘ishi va uni nimalarga sarflashini ko‘rsatuvchi bosh moliyaviy reja; uni Oliy Majlis qonun bilan qabul qiladi, yil oxirida hukumat ijro haqida hisobot beradi. Daromad qismining asosiy manbai soliqlar: fuqarolar daromadidan va korxonalar foydasidan olinadigan soliqlar, shuningdek davlat korxonalari foydasi, davlat qimmatli qog‘ozlarini va mulkini sotishdan tushgan pul hamda davlat bojlari. Davlat boji — davlat idoralari ko‘rsatgan ayrim xizmatlar uchun yoki ayrim tovarlarni davlat hududiga olib kirganlik uchun to‘lanadigan haq. Xarajatlar ta’lim, fan, sog‘liqni saqlash, mudofaa va jamoat tartibi, atrof-muhit, davlat boshqaruvi hamda transfert to‘lovlariga — pensiya, nafaqa, stipendiya va kam ta’minlangan oilalarga yordamga sarflanadi. Xarajat daromaddan ko‘p bo‘lsa, budjet kamomadi (defitsit) paydo bo‘ladi; daromad ko‘p bo‘lsa, budjet profitsiti bo‘ladi. Yillar davomida yig‘ilgan kamomadlar yig‘indisi davlat qarzini tashkil qiladi; u ichki (o‘z fuqarolari va tashkilotlari oldida) yoki tashqi (chet davlatlar va xalqaro moliya tashkilotlari oldida) bo‘ladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf oylik umumiy mablag‘ uchun reja tuzdi: tushum 30 000 so‘m, rejalashtirilgan xarajat esa 35 000 so‘m bo‘ldi. 5 000 so‘mlik farqni ko‘rgach, bolalar bitta xarajatni qisqartirdi va reja tenglashdi.

Kim ishlatadi

Oilalar va tashkilotlar tushum va xarajatni solishtiradi, buxgalterlar byudjet tuzadi, davlat va mahalliy xizmatlar yillik reja yozadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kichik tadbir (masalan, sinf choyxonasi uchun qog‘ozdan bezak) uchun «tushum» va «xarajat» ustunlarini tuzing va ikkisi mos kelishini tekshiring. Raqamlar o‘ylab topilgan.

Namunalar
Daromad, mlrd so‘mXarajat, mlrd so‘m
daromad solig‘i 90ijtimoiy soha 160
QQS va aksiz 140iqtisodiyot 50
mulk va resurs to‘lovlari 50boshqaruv 20
boshqalar 20boshqalar 90
Jami 300Jami 320
Shartli davlat budjeti (mlrd so‘m): daromad — daromad solig‘i 90, QQS va aksiz 140, mulk va resurs to‘lovlari 50, boshqalar 20, jami 300. Xarajat — ijtimoiy soha 160, iqtisodiyot 50, boshqaruv 20, boshqalar 90, jami 320. Kamomad = 320 − 300 = 20 mlrd so‘m; ijtimoiy soha ulushi 160 : 320 · 100% = 50%.
201525davlat qarzi 60
Uch yil ketma-ket kamomad 20, 15 va 25 mlrd so‘m bo‘lsa va qarz bu kamomadlardan yig‘ilsa, davlat qarzi 20 + 15 + 25 = 60 mlrd so‘mga yetadi. Agar to‘rtinchi yili budjet 10 mlrd so‘m profitsit bilan yakunlansa, qarz o‘sishdan to‘xtaydi va uni qaytarishga yo‘l ochiladi.
Sinfda faoliyat

«Mahalla budjeti». Sinf shartli mahalla budjetini tuzadi: daromad 600 mln so‘m (soliq, yordam), kerakli xarajatlar ro‘yxati (yo‘l ta’miri, chiroq, bog‘, bolalar maydonchasi, kutubxona). Guruhlar ustuvorlikni tanlab, pulni taqsimlaydi va bahsda nima uchun shu tanlovni qilganini asoslaydi.

Mashq
1
Davlat budjetining uchta daromad manbasini ayting.
2
Daromad 480 mlrd, xarajat 520 mlrd so‘m. Budjet kamomadi necha mlrd so‘m?
3
Xarajat 700 mlrd so‘m, shundan 35% ijtimoiy sohaga. Ijtimoiy soha necha mlrd so‘m oladi?
4
Nima uchun pensiya va stipendiya transfert to‘lovlari hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki buyurtma e’loniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →