ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi

Darslar 35 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
35

Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi

Darslik: 150–153-betlar
Maqsad2007–2008-yillarda boshlangan jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining sabablari, tarqalish yo‘li va oqibatlarini bilish; Buyuk depressiya bilan solishtirish; O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sirini va inqirozlardan himoyalanish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
iqtisodiy inqiroz · economic crisisipoteka krediti · mortgage loanbankrotlik · bankruptcyBuyuk depressiya · Great Depression
Tushuntirish

Bozor iqtisodiyotida vaqti-vaqti bilan inqirozlar bo‘ladi; ular boshqa mamlakatlarga o‘tib ketsa, jahon inqirozi yuzaga keladi. 2007–2008-yillarda AQShdagi ipoteka krediti tizimida tanglik boshlandi: banklar ko‘p yillar davomida qaytarish imkoniyati yetarli bo‘lmagan odamlarga ham uy-joy uchun kredit bergan, qarzlarning katta qismi qaytmay, banklar to‘lovga qodir bo‘lmay qoldi va ayrimlari bankrot bo‘ldi. Banklar kredit bermay qo‘yganda korxonalar ishlab chiqarishni qisqartirdi, ishsizlik oshdi, ishlab chiqarish va jahon savdosi pasaydi; mamlakatlar iqtisodiyoti o‘zaro bog‘liq bo‘lgani uchun tanglik Yevropa, Yaponiya va boshqa mamlakatlarga tarqaldi. Inqirozni faqat 1930-yillardagi Buyuk depressiya bilan solishtirishadi: o‘shanda AQSHda ishlab chiqarish keskin qisqarib, ishsizlik ishchi kuchining taxminan to‘rtdan biriga yetgan, narxlar esa oshmagan, aksincha tushgan — bu deflatsiya edi: 1929–1933-yillarda AQShda narxlar taxminan to‘rtdan bir qismga arzonlashgan (kitobda narxlar oshgan deyilgan, bu noto‘g‘ri). O‘zbekiston iqtisodiyoti o‘sha paytda jahon moliya bozori bilan kam bog‘langan va chet el investitsiyalari kam edi, shuning uchun inqirozdan chetroqda qoldi, lekin eksport qilinadigan paxta, metall va boshqa tovarlar narxi tushib, foyda kamaygan. Keyingi yillarda iqtisodiyot ochilib, jahon bilan aloqalar kengaydi; bu imkoniyat beradi, lekin tashqi xatarlar ham oshadi, shuning uchun iqtisodiyotni xilma-xil qilish, raqobatbardosh va inqirozlarga chidamli qilish muhim.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uch sinf rasm uskunalarini bir-biriga berib turdi. A sinf cho‘tkalarni B ga berdi, B esa ularni C ga topshirishga va’da bergan edi. A ning cho‘tkalari kech qaytgach, B ularni C ga o‘z vaqtida bera olmadi, C sinfning plakati ham kechikdi.

Kim ishlatadi

Moliya tahlilchilari tizimdagi bog‘lanishlarni o‘rganadi, bank xodimlari qarzlarni baholaydi, davlat iqtisodchilari xavflarni oldindan kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qatorda uchta quti chizing (uch kishi) va kim kimdan nima qarzdorligini o‘qlar bilan ko‘rsating. Birinchisi o‘z vaqtida qaytara olmasa, keyingilarga nima bo‘lishini ko‘rsating.

Namunalar
Summalar so‘mda
KreditlarQaytmaydiYo‘qotish
200 000 mln15%30 000 mln
Bank 1 000 ta uy-joy krediti berdi, har biri 200 mln so‘m; jami 1 000 · 200 = 200 000 mln so‘m. Qarzdorlarning 15% i qaytara olmasa, yo‘qotish 200 000 · 15 : 100 = 30 000 mln so‘m. Bank shunchaga zarar ko‘radi va yangi kredit berishdan cho‘chiydi.
020040060080010001000970OldinInqirozdaYaIM, mlrd so‘m
Mamlakat YaIMi 1 000 mlrd so‘m (shartli), inqirozda u 3% kamaydi: 1 000 − 1 000 · 3 : 100 = 970 mlrd so‘m. Ishchi kuchi 150 mln, ishsizlik 5% dan 9% ga oshsa, qo‘shimcha ishsizlar 150 · 4 : 100 = 6 mln kishi.
Sinfda faoliyat

«Inqiroz zanjiri». Sinf kartochkalardan zanjir yig‘adi: qaytmagan kreditlar — banklar zaifligi — kredit berilmasligi — ishlab chiqarishning qisqarishi — ishsizlik — talabning kamayishi — jahon savdosining pasayishi. Har bir halqani o‘z so‘zlari bilan izohlaydi.

Mashq
1
Jahon inqirozi qayerda va qanday boshlandi?
2
Bank 500 ta kredit berdi, har biri 100 mln so‘m. 10% i qaytmasa, yo‘qotish necha mln so‘m?
3
YaIM 2 000 mlrd so‘m, 4% kamaydi. Yangi YaIM necha mlrd so‘m?
4
Nima uchun bitta mamlakatdagi bank tanglig‘i boshqa mamlakatlarga ham tarqaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHunarni o‘rgatishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →