☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

VI bobni va 9-sinf kursini takrorlash

Darslar 36–37 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
36

VI bobni takrorlash

Darslik: 154–155-betlar
MaqsadVI bobni takrorlash: xalqaro savdo, tashqi savdo to‘siqlari, valuta kursi, jahon iqtisodiyoti muammolari va 2008-yil inqirozi bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash, hisoblash masalalarini yechish.
Yangi so‘zlar
tashqi savdo saldosi · foreign trade balancevaluta kursi · exchange rateproteksionizm · protectionismglobal muammo · global problem
Tushuntirish

VI bob iqtisodiyotning dunyo bilan aloqasi haqida. Mamlakatlar resurslar va xarajatlar farqi tufayli savdo qiladi: mutlaq ustunlik kam resurs sarfi bilan, nisbiy ustunlik esa kamroq muqobil qiymat bilan bog‘liq. Tashqi savdo hajmi — eksport va import yig‘indisi, saldo — ularning farqi. Davlat tarif, kvota va litsenziya bilan ichki bozorni himoya qilishi mumkin (proteksionizm), ammo javob choralari va narx o‘sishi xavfi bor; savdoni kelishgan holda GATT, keyin WTO tartibga soladi. Valuta kursi — bir pul birligining boshqasidagi narxi, u talab va taklifdan shakllanadi; eksport ko‘paysa milliy valutaga talab oshadi. Jahon iqtisodiyotining global muammolari — tinchlik, atrof-muhit, resurslar va energiya, qashshoqlik va ochlik; ularni hamkorlikda hal qilish kerak. 2008-yilgi inqiroz AQSH ipoteka tizimidan boshlanib butun dunyoga tarqaldi va mamlakatlar iqtisodiyoti o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatdi. Takrorlashda har bir tushunchani misol bilan bog‘lang va hisoblarni qadamma-qadam bajaring.

Namunalar
Mamlakat eksporti 25 mlrd, importi 28 mlrd dollar. Hajm = 25 + 28 = 53 mlrd, saldo = 25 − 28 = −3 mlrd dollar (manfiy). Bu chet el valutasi yetishmasligiga olib kelishi mumkin, ammo importda investitsiya uskunalari ko‘p bo‘lsa, doim yomon emas.
Firma 2 000 dollarlik uskuna import qildi, kurs 12 000 so‘m. So‘mdagi narx 2 000 · 12 000 = 24 000 000 so‘m. Tarif 15% bo‘lsa, boj = 24 000 000 · 15 : 100 = 3 600 000 so‘m, umumiy xarajat 27 600 000 so‘m.
Sinfda faoliyat

«Bob xaritasi». Sinf doskaga VI bobning besh mavzusini markazga qo‘yib, har biriga ikkita atama va bitta formula yoki misol yozadi; o‘quvchilar o‘zaro bog‘lanishlarni (masalan, eksport — valuta kursi — inqiroz) strelka bilan ko‘rsatadi.

Mashq
1
Eksport 40 mlrd, import 32 mlrd dollar. Tashqi savdo balansi necha mlrd dollar?
2
Kurs 12 000 so‘m, 800 dollar necha so‘m turadi?
3
Tarif, kvota va litsenziyadan qaysi biri hajmga yuqori chegara qo‘yadi?
4
Nima uchun 2008-yilgi inqiroz bitta mamlakatda qolmadi?