ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Bank tizimi

Darslar 14 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
14

Bank tizimi

Darslik: 64–67-betlar
MaqsadBankning vazifalarini, ikki pog‘onali bank tizimini (Markaziy bank va tijorat banklari), omonat va kreditni bilish; oddiy va murakkab foizlar bo‘yicha kredit foizini hisoblash.
Yangi so‘zlar
bank · bankdepozit (omonat) · depositkredit · credit (loan)kredit foizi · interest on a loan
Tushuntirish

Bank — odamlar va korxonalarning pulini saqlaydigan, qarz beradigan, to‘lovlarni o‘tkazadigan va qimmatli qog‘ozlar bilan ishlaydigan moliya muassasasi; «bank» so‘zi italyancha «banco» (kursi) so‘zidan kelib chiqqan. U odamlar qo‘lida «ishlamay yotgan» pulni omonat sifatida yig‘ib, pulga muhtoj tadbirkorlarga foiz evaziga qarz beradi va shu bilan ishlab chiqarishni rivojlantiradi. O‘zbekistonda ikki pog‘onali bank tizimi bor: Markaziy bank va tijorat banklari. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki milliy valuta — so‘mni muomalaga chiqaradi (emissiya), pul muomalasini tartibga soladi, tijorat banklarini nazorat qiladi, ularga qarz beradi, valuta kursini e’lon qiladi va davlat zaxiralarini saqlaydi; u «banklar banki» bo‘lib, aholi va firmalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xizmat ko‘rsatmaydi. Tijorat banklari esa aholi va firmalar omonatini saqlaydi, kredit beradi, to‘lov va hisob-kitoblarni bajaradi, valuta ayirboshlaydi. Muddatli depozit foiz evaziga ma’lum muddatga qo‘yiladi, joriy depozit esa istalgan vaqtda qaytarib olinadi. Oddiy foizlarda kredit foizi I = P · r · t, qaytariladigan jami pul S = P + I (P — kredit, r — yillik stavka, t — yil); murakkab foizlarda n yildan keyin Pn = P · (1 + r)ⁿ qaytariladi.

pul chiqaradi,nazorat qiladiMarkaziy bankdepozit, kredit,to‘lov, valyutaayirboshlashTijorat banklariIkki bosqichlibank tizimi
t, yil2040

Oddiy foiz: 35 mln so‘m (to‘g‘ri chiziq)

Murakkab foiz: 40,2 mln so‘m (egri chiziq)

Farq: 5,2 mln so‘m

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘shnilar ortiqcha urug‘larni maktab darvozasi yonidagi qutiga qo‘yib ketdi. Kimdir ekish uchun olsa, hosildan keyin ozgina ko‘proq qaytardi. Befoyda yotgan urug‘lar o‘simlikka aylandi, quti esa to‘lib bordi.

Kim ishlatadi

Bank xodimlari omonat va kreditlarni rasmiylashtiradi, kredit mutaxassislari shartlarni tushuntiradi, ishbilarmonlar qarz va foizni oldindan hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki do‘st orasida o‘ylab topilgan kichik qarz yozing: 20 ta stikerni olib, 24 tasini qaytarish. Ortiqcha nechta ekanini va bu 20 ning qancha qismi ekanini yozing. Haqiqiy pul ishlatmang.

Namunalar
oddiy foiz, shartli stavka, so‘m
Kredit60 mln
Stavka18%
Muddat2 yil
Foiz21,6 mln
Qaytariladi81,6 mln
Firma bankdan 60 mln so‘mni 2 yilga 18% yillik stavka (oddiy foiz) bilan oldi. I = 60 000 000 · 0,18 · 2 = 21 600 000 so‘m, qaytariladigan jami S = 60 000 000 + 21 600 000 = 81 600 000 so‘m. Stavka shartli; haqiqiy stavkalar bankka va vaqtga bog‘liq.
051015101112101112,1Boshida1-yil2-yilmln so‘mOddiyMurakkab
Murakkab foiz: 10 mln so‘m yillik 10% bilan 2 yilga. 1-yil oxirida 10 000 000 · 1,1 = 11 000 000, 2-yil oxirida 11 000 000 · 1,1 = 12 100 000 so‘m, ya’ni P₂ = 10 000 000 · 1,1² = 12 100 000. Oddiy foizda esa 10 000 000 + 2 · 1 000 000 = 12 000 000 so‘m bo‘lardi; murakkab foiz 100 000 so‘mga ko‘p.
Sinfda faoliyat

«Bank o‘yini». Sinf bank, ikki tadbirkor va uch omonatchiga bo‘linadi (shartli qog‘oz pul bilan). Omonatchilar pul qo‘yadi, bank uni tadbirkorlarga foiz evaziga beradi, tadbirkorlar «biznes» natijasida pul topib qaytaradi. Oxirida kim qancha ishlagani va bank foydasi hisoblanadi.

Mashq
1
Markaziy bank va tijorat banklarining bittadan farqini ayting.
2
Firma 50 mln so‘mni 3 yilga 20% yillik oddiy foiz bilan oldi. Kredit foizi necha so‘m?
3
80 mln so‘m kredit 1 yilga 15% bilan olindi. Bankka qaytariladigan jami pul necha so‘m?
4
Nima uchun banklar omonatga to‘laydigan foiz stavkasi kreditga olinadigan stavkadan past bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →