Darslar 8 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
8
Firmani boshqarish — menejment
Darslik: 37–40-betlar
MaqsadMenejment va menejer tushunchalarini, boshqaruv funksiyalarini (rejalashtirish, tashkil qilish, rahbarlik, nazorat), boshqaruv uslublarini va tashkiliy tuzilmalarni bilish.
Firma oldida maqsad turadi va unga erishish uchun boshqaruv kerak; boshqaruv jarayoni ham, boshqaruv haqidagi fan ham menejment deb ataladi (inglizcha «management» — boshqarish). Maxsus boshqaruv bilimiga ega bo‘lib, firmada ishni yuritadigan va xodimlarni boshqaradigan kishi menejer deyiladi. Menejer to‘rt vazifani ketma-ket bajaradi: rejalashtirish (maqsad va dastur belgilash), tashkil qilish (bo‘limlar ishini muvofiqlashtirish), rahbarlik qilish (xodimlarni maqsadga undash) va nazorat (natijani tekshirish). Rahbar ish vaqtining katta qismini odamlar bilan muloqotga sarflagani uchun muomala madaniyati muhim sifat hisoblanadi. Firma qancha katta bo‘lsa, boshqaruv tuzilmasi shuncha murakkab bo‘ladi: ikki kishilik do‘konda egasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqaradi, supermarketda esa bo‘lim boshliqlari — o‘rta bo‘g‘in menejerlari paydo bo‘ladi. Asosiy uslublar uchta: avtokratik (rahbar yakka hal qiladi), byurokratik (hujjat va yo‘riqnomaga tayanadi) va demokratik (qarorda jamoa a’zolari ishtirok etadi).
Namunalar
Maktab bayrami o‘tkazishni topshirgan o‘quvchi to‘rt vazifani bajaradi: 1) rejalashtirish — sana, joy va dasturni belgilaydi; 2) tashkil qilish — ishlarni guruhlarga bo‘lib beradi; 3) rahbarlik — hammani ruhlantiradi, kelishmovchilikni hal qiladi; 4) nazorat — tayyorgarlik kuni tekshiradi va natijani muhokama qiladi.
Uch uslubda bir vaziyat: xodim yangi aksiya taklif qildi. Avtokratik rahbar «Men qaror qilganman» deb rad etadi; byurokratik rahbar «Yozma ariza bering, yo‘riqnomada bunday band yo‘q» deydi; demokratik rahbar jamoa bilan muhokama qilib, taklifni sinab ko‘rishga qaror qiladi. Qaysi uslub tashabbusni ko‘proq rag‘batlantirishini taqqoslang.
Sinfda faoliyat
«Tuzilma chizamiz». Uch xil firma beriladi: 2 kishilik do‘kon, 20 kishilik sex, 300 kishilik fabrika. Guruhlar har biri uchun «kim kimga bo‘ysunadi» sxemasini chizadi va nima uchun bo‘limlar soni farq qilishini tushuntiradi.
Mashq
1
Menejerning to‘rt vazifasini tartib bilan ayting.
rejalashtirish, tashkil qilish, rahbarlik qilish, nazorat
2
Qaysi uslub: a) «Men aytdim — bajaring»; b) «Hamma fikrini aytsin, birga hal qilamiz»; c) «Hujjatsiz hech narsa qilinmaydi»?
a) avtokratik; b) demokratik; c) byurokratik
3
Menejer 8 soatlik kunning 75% ini muloqotga sarflasa, necha soat muloqot qiladi?
6
4
Nima uchun katta firmada boshqaruv tuzilmasi murakkabroq bo‘ladi?
Xodim va bo‘limlar ko‘p bo‘lgani uchun bitta rahbar hammasini boshqara olmaydi, shuning uchun o‘rta bo‘g‘in menejerlari va bo‘ysunish zanjiri kerak bo‘ladi.