Yalpi daromad, foyda va zarar
Yalpi daromad (TR) — firmaning ma’lum davrda tovar va xizmatlarni sotishdan olgan jami pul tushumi; u sotuv narxi p ni sotilgan miqdor q ga ko‘paytirib topiladi: TR = p · q. Foyda (P) — yalpi daromad bilan umumiy xarajat orasidagi farq: P = TR − TC; agar bu farq manfiy chiqsa, firma zarar ko‘rgan bo‘ladi. Soliqlar to‘langanidan keyin qolgan qismi sof foyda deyiladi. Katta daromad har doim katta foyda degani emas, chunki xarajat ham katta bo‘lishi mumkin, shuning uchun egasi uchun daromaddan ko‘ra foyda muhimroq. Foyda tadbirkorga tavakkal uchun mukofot, firma holatini ko‘rsatuvchi «termometr» va nima ishlab chiqarish foydaliroqligini bildiruvchi signaldir. Foydani ko‘paytirishning ikki yo‘li bor: daromadni oshirish yoki xarajatni kamaytirish. Foyda soliqqa, ishlab chiqarishni rivojlantirishga (investitsiya) va egalar hamda aksiyadorlarga dividendga ishlatiladi.
Sinf yarmarkada qo‘lda chizilgan 20 ta otkritkani 2 000 so‘mdan sotdi, materiallarga esa jami 25 000 so‘m ketgan edi. Tushum 40 000 so‘m bo‘ldi, 15 000 so‘m qoldi. Shu summa keyingi ishga yetdi.
Do‘kon egalari tushum va xarajatni solishtiradi, buxgalterlar yil oxirida natijani hisoblaydi, mahalladagi kichik ustaxona egalari ish foydali bo‘lyaptimi-yo‘qmi, shuni tekshiradi.
O‘ylab topilgan bir kichik sotuv uchun (masalan, uy qurilgan limonad) «tushum – xarajat» ni qog‘ozda hisoblang. Raqamlar o‘zingizniki bo‘lsin.
«Daromadmi yoki foydami?» Ikki firma kartochkasi beriladi: A firma — daromad 90 mln, xarajat 85 mln; B firma — daromad 50 mln, xarajat 30 mln. O‘quvchilar kimning ahvoli yaxshiligini aytib, foydani hisoblaydi va «daromad ko‘p bo‘lishi yetarlimi?» degan savolni muhokama qiladi.