☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Yalpi daromad, foyda va zarar

Darslar 6 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
6

Yalpi daromad, foyda va zarar

Darslik: 29–32-betlar
MaqsadYalpi daromad, foyda, zarar va sof foyda tushunchalarini bilish, TR = p · q va P = TR − TC formulalari bo‘yicha hisoblash, foydaning iqtisodiy rolini va undan foydalanish yo‘llarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yalpi daromad · total revenuefoyda · profitzarar · lossinvestitsiya (sarmoya) · investment
Tushuntirish

Yalpi daromad (TR) — firmaning ma’lum davrda tovar va xizmatlarni sotishdan olgan jami pul tushumi; u sotuv narxi p ni sotilgan miqdor q ga ko‘paytirib topiladi: TR = p · q. Foyda (P) — yalpi daromad bilan umumiy xarajat orasidagi farq: P = TR − TC; agar bu farq manfiy chiqsa, firma zarar ko‘rgan bo‘ladi. Soliqlar to‘langanidan keyin qolgan qismi sof foyda deyiladi. Katta daromad har doim katta foyda degani emas, chunki xarajat ham katta bo‘lishi mumkin, shuning uchun egasi uchun daromaddan ko‘ra foyda muhimroq. Foyda tadbirkorga tavakkal uchun mukofot, firma holatini ko‘rsatuvchi «termometr» va nima ishlab chiqarish foydaliroqligini bildiruvchi signaldir. Foydani ko‘paytirishning ikki yo‘li bor: daromadni oshirish yoki xarajatni kamaytirish. Foyda soliqqa, ishlab chiqarishni rivojlantirishga (investitsiya) va egalar hamda aksiyadorlarga dividendga ishlatiladi.

Namunalar
Nusxa ko‘chirish markazi bir oyda 2 000 ta krujkaga rasm bosib, har birini 35 000 so‘mdan sotdi. TR = 35 000 · 2 000 = 70 000 000 so‘m. Umumiy xarajat 52 000 000 so‘m bo‘lsa, P = 70 000 000 − 52 000 000 = 18 000 000 so‘m foyda.
Keyingi oyda xuddi shu daromad bilan xarajat 76 000 000 so‘mga oshdi: P = 70 000 000 − 76 000 000 = −6 000 000 so‘m, ya’ni 6 mln so‘m zarar. Shartli 15% soliq stavkasida birinchi oydagi 18 mln so‘m foydadan 2 700 000 so‘m soliq to‘lansa, sof foyda 15 300 000 so‘m bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Daromadmi yoki foydami?» Ikki firma kartochkasi beriladi: A firma — daromad 90 mln, xarajat 85 mln; B firma — daromad 50 mln, xarajat 30 mln. O‘quvchilar kimning ahvoli yaxshiligini aytib, foydani hisoblaydi va «daromad ko‘p bo‘lishi yetarlimi?» degan savolni muhokama qiladi.

Mashq
1
Sotilgan 450 ta mahsulotning narxi 20 000 so‘mdan. Yalpi daromad necha so‘m?
2
Yalpi daromad 54 mln, umumiy xarajat 61 mln so‘m. Firma foyda ko‘rdimi yoki zararmi? Qancha?
3
Foyda 18 mln so‘m, shartli soliq stavkasi 15%. Sof foyda necha so‘m?
4
Nima uchun daromad oshgan bo‘lsa ham foyda kamayishi mumkin?