☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Tadbirkorlik

Darslar 1 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
1

Tadbirkorlik

Darslik: 8–11-betlar
MaqsadTadbirkorlik tushunchasini, tadbirkorga xos fazilatlarni, biznes-g‘oya va biznes-rejani hamda tadbirkorlik turlarini (ishlab chiqarish, tijorat, moliyaviy, sug‘urta) bilish.
Yangi so‘zlar
tadbirkorlik · entrepreneurshipbiznes-reja · business plantijorat · trade (commerce)sug‘urta · insurance
Tushuntirish

Tadbirkorlik — foyda ko‘rishni maqsad qilgan va yo‘qotish xavfini ham zimmasiga olgan kishining o‘z puli, mulki va bilimini ishga solib tovar chiqarishi yoki xizmat ko‘rsatishidir; bunday kishi tadbirkor deb ataladi. Bozor iqtisodiyotida tadbirkorlik layoqati ishlab chiqarishning to‘rtinchi omili hisoblanadi, chunki u yer va tabiat boyliklari, kapital hamda mehnatni bitta ishga birlashtiradi. Har bir ish biznes-g‘oyadan boshlanadi, ammo g‘oyaning o‘zi yetmaydi: uni hisob-kitoblarga tayangan biznes-reja bilan sinab ko‘rish kerak, shundagina bank yoki sherik pul berishga ishonadi. Tadbirkorlik to‘rt turga bo‘linadi: ishlab chiqarish (tovar yaratish), tijorat (sotib olib, qimmatroq sotish), moliyaviy (pul va qimmatli qog‘ozlar bilan ishlash) va sug‘urta (to‘lov evaziga kutilmagan zararni qoplash kafolati). Tadbirkorlik yangi ish o‘rinlari yaratadi, iste’molchini tovar bilan ta’minlaydi va to‘lagan soliqlari bilan davlat xazinasini to‘ldiradi. Tadbirkor mehnatsevar, tashabbuskor, mas’uliyatli bo‘lishi va qonunga rioya qilib, halol raqobat qilishi kerak.

Namunalar
Nodira non yopish sexi ochmoqchi. U avval qo‘shni mahallalarda kuniga qancha non sotilishini sanadi, un, ijara va ish haqi xarajatlarini hisobladi, so‘ng natijalarni biznes-rejaga yozib bankka bordi. Bu — g‘oyadan hisob-kitobga asoslangan rejaga o‘tish.
Sardor ulgurji bozordan 1 kg olmani 6 000 so‘mdan olib, do‘konida 8 000 so‘mdan sotadi — bu tijorat; narxlar farqi (2 000 so‘m) uning daromad manbai, lekin undan ijara va boshqa xarajatlar hali to‘lanadi. Sug‘urta kompaniyasi esa uy egasidan yiliga 300 000 so‘m badal olib, yong‘in bo‘lsa zararni qoplashni kafolatlaydi — bu sug‘urta.
Sinfda faoliyat

«Biznes-g‘oya bozori». Guruhlar o‘z mahallasiga mos uchta g‘oya o‘ylaydi va har biriga bitta jumla bilan yozadi: mijoz kim, asosiy xarajat nima, qanday xavf bor. Sinf eng yaxshi asoslangan g‘oyani tanlaydi. Haqiqiy pul sarflanmaydi, hammasi qog‘ozda.

Mashq
1
Tadbirkorlikning to‘rt turini ayting.
2
Qaysi tur: a) pulni foiz evaziga qarzga berish; b) sotib olingan kitoblarni qimmatroq sotish?
3
Tijoratchi 120 ta daftarni 4 000 so‘mdan sotib olib, 5 500 so‘mdan sotdi. Barchasi sotilsa, narxlar farqidan jami necha so‘m hosil bo‘ladi (xarajatlardan oldin)?
4
Nima uchun yaxshi g‘oyaning o‘zi biznes uchun yetarli emas?