☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Iqtisodiy faoliyat tahlili

Darslar 7 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
7

Iqtisodiy faoliyat tahlili

Darslik: 33–36-betlar
MaqsadFoydaning nominal va real miqdorini, narxlar o‘zgarish indeksini, faoliyat samaradorligini (rentabellik) hisoblash; aylanma mablag‘ ahamiyatini, bankrotlik va firmani tugatish tartibini tushunish.
Yangi so‘zlar
nominal foyda · nominal profitreal foyda · real profitsamaradorlik (rentabellik) · efficiency (profitability)bankrotlik · bankruptcy
Tushuntirish

Narxlar yildan yilga o‘zgargani uchun firma foydasini turli yillarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri solishtirib bo‘lmaydi. Joriy narxlarda hisoblangan foyda nominal foyda, narxlar o‘zgarishi hisobga olingandagi foyda real foyda deyiladi. Narxlar o‘zgarish indeksi I — joriy yil o‘rtacha narxining taqqoslash uchun olingan yil narxiga nisbati; real foyda P_r = P_n : I formulasi bilan topiladi. Firma faoliyatining samaradorligi (rentabellik) — foydaning shu davrda sarflangan jami xarajatga nisbati: R = P : TC · 100%. Aylanma mablag‘ qancha tez va uzluksiz aylansa, firma shuncha ko‘p foyda oladi, uning yetishmasligi esa ishlab chiqarishni to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Firma qarzlarini to‘lay olmasa, bankrot deb e’lon qilinadi: mol-mulki kimoshdi savdosiga qo‘yiladi va tushgan pul qarzlarni qoplashga sarflanadi. Firma ta’sischilar qarori bilan yoki bankrotlik tufayli tugatilishi mumkin, qarzlar to‘langandan keyin qolgan mol-mulk ta’sischilar o‘rtasida nizomga ko‘ra bo‘linadi.

Namunalar
Firmaning joriy yildagi foydasi 30 mln so‘m, narxlarning o‘tgan yilga nisbatan o‘zgarish indeksi 1,25. Real foyda = 30 000 000 : 1,25 = 24 000 000 so‘m. Demak, foyda 30 mln ko‘ringani bilan o‘tgan yil narxlarida u 24 mln so‘mga teng.
Firma 40 mln so‘m xarajat qilib, 6 mln so‘m foyda oldi: R = 6 000 000 : 40 000 000 · 100% = 15%. Boshqa firma 10 mln so‘m xarajat bilan 2 mln so‘m foyda olgan bo‘lsa, uning samaradorligi 20%, ya’ni foydasi kam bo‘lsa-da, har bir so‘m xarajatdan ko‘proq foyda keltirgan.
Sinfda faoliyat

«Foyda yoki samaradorlik?» Doskada ikki firmaning raqamlari yoziladi. Juftliklar foyda va samaradorlikni hisoblab, «kimning faoliyati yaxshiroq?» degan savolga ikki xil javob topadi. So‘ng nega javoblar farq qilganini muhokama qilamiz.

Mashq
1
Nominal foyda 45 mln so‘m, narxlar indeksi 1,5. Real foyda necha so‘m?
2
Xarajat 50 mln, daromad 62 mln so‘m. Samaradorlik necha foiz?
3
Samaradorlik 30% va foyda 9 mln so‘m bo‘lsa, umumiy xarajat necha so‘m?
4
Nima uchun nominal foydaning o‘sishi albatta real o‘sish degani emas?