Iqtisodiy faoliyat tahlili
Narxlar yildan yilga o‘zgargani uchun firma foydasini turli yillarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri solishtirib bo‘lmaydi. Joriy narxlarda hisoblangan foyda nominal foyda, narxlar o‘zgarishi hisobga olingandagi foyda real foyda deyiladi. Narxlar o‘zgarish indeksi I — joriy yil o‘rtacha narxining taqqoslash uchun olingan yil narxiga nisbati; real foyda Pr = Pn : I formulasi bilan topiladi. Firma faoliyatining samaradorligi (rentabellik) — foydaning shu davrda sarflangan jami xarajatga nisbati: R = P : TC · 100%. Aylanma mablag‘ qancha tez va uzluksiz aylansa, firma shuncha ko‘p foyda oladi, uning yetishmasligi esa ishlab chiqarishni to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Firma qarzlarini to‘lay olmasa, bankrot deb e’lon qilinadi: mol-mulki kimoshdi savdosiga qo‘yiladi va tushgan pul qarzlarni qoplashga sarflanadi. Firma ta’sischilar qarori bilan yoki bankrotlik tufayli tugatilishi mumkin, qarzlar to‘langandan keyin qolgan mol-mulk ta’sischilar o‘rtasida nizomga ko‘ra bo‘linadi.
Sinf bir yil oldin 100 000 so‘mga daftarlarni 2 000 so‘mdan olgan edi, ya’ni 50 ta. Bu yil daftar 2 500 so‘m bo‘ldi, shuncha pulga atigi 40 ta olish mumkin. Pul miqdori bir xil, lekin undan olinadigan narsa kamaydi.
Iqtisodchilar yillar bo‘yicha narx o‘zgarishini hisobga oladi, buxgalterlar foyda real o‘sdimi yoki yo‘qmi, shuni tekshiradi, oilalar va tashkilotlar byudjetni yangilaydi.
Bir buyum narxi o‘zgargan deb tasavvur qiling va shu summaga oldin va endi nechta olish mumkinligini hisoblang. Raqamlar o‘ylab topilgan bo‘lsin.
| Firma | Xarajat, mln | Foyda, mln | R = P : TC · 100% |
|---|---|---|---|
| 1 | 40 | 6 | 15% |
| 2 | 10 | 2 | 20% |
«Foyda yoki samaradorlik?» Doskada ikki firmaning raqamlari yoziladi. Juftliklar foyda va samaradorlikni hisoblab, «kimning faoliyati yaxshiroq?» degan savolga ikki xil javob topadi. So‘ng nega javoblar farq qilganini muhokama qilamiz.