ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Davlatning iqtisodiyotdagi roli; II bobni takrorlash

Darslar 15–16 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
15

Davlatning iqtisodiyotdagi roli

Darslik: 68–71-betlar
MaqsadDavlatning budjet-soliq (fiskal) va pul-kredit (monetar) siyosatini, yalpi talab va yalpi taklifni, soliq stavkasi, davlat xarajatlari, foiz stavkasi va zaxira normasining iqtisodiyotga ta’sirini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
fiskal siyosat · fiscal policymonetar siyosat · monetary policyyalpi talab · aggregate demandzaxira normasi · reserve ratio
Tushuntirish

Bozor iqtisodiyotida davlat iqtisodiyotni buyruq bilan emas, bozor mexanizmi orqali tartibga soladi, buning ikki asosiy yo‘li bor. Budjet-soliq (fiskal) siyosati soliqlar, davlat xarajatlari va transfertlarni o‘zgartirib, yalpi talab (sotib olishga ehtiyoj va imkoniyat bor tovar-xizmatlarning umumiy qiymati) va yalpi taklif (ishlab chiqarilib bozorga chiqarilishi mumkin bo‘lgan umumiy qiymat)ga ta’sir qiladi. Soliq oshsa, aholi va firmalar qo‘lida kamroq pul qoladi, talab kamayadi, ishlab chiqarish va bandlik pasayishi mumkin; soliq kamaysa, aksincha bo‘ladi; davlat xarajatlari oshsa, talab ortadi, bu bandlikni oshirishi yoki inflatsiyani tezlashtirishi mumkin. Pul-kredit (monetar) siyosatini davlat Markaziy bank orqali yuritadi: u pul massasini va kredit foiz stavkasini boshqaradi. Markaziy bank qarz foizi (asosiy stavka)ni oshirsa, tijorat banklari ham kredit foizini oshiradi, qarz olish kamayadi, muomaladagi pul kamayib inflatsiya sekinlashadi, lekin tadbirkorlik faolligi pasayishi mumkin; stavka pasaytirilsa, teskarisi bo‘ladi. Zaxira normasi — tijorat banklari mablag‘ining Markaziy bankda saqlanishi shart bo‘lgan foizi: uni oshirish kredit berish imkonini kamaytiradi, pasaytirish oshiradi. Budjet kamomadini kamaytirish yo‘llari — xarajatni qisqartirish, qo‘shimcha daromad topish, qarz olish; tovar bilan ta’minlanmagan pul chiqarish esa inflatsiya xavfini tug‘diradi.

soliq, davlatxarajati,transfertFiskal siyosatasosiy stavka,zaxira me’yoriPul-kreditsiyosatiDavlat tartibgasolishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kuzgi yarmarkaga kirish narxini oshirganda, mehmonlar kamroq keldi va rastalar kamroq sotdi. Keyingi safar narx tushirilganda, odamlar yana ko‘paydi.

Kim ishlatadi

Markaziy bank xodimlari pul miqdorini kuzatadi, davlat iqtisodchilari soliq va xarajatni muvozanatlaydi, tahlilchilar narx barqarorligini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yarmarkaga kirish narxi oshsa yoki kamaysa nima bo‘lishini mehmonlar va rastalar uchun ikki jumlada yozing.

Namunalar
Davlat soliq stavkasini oshirdi: talab ↓ → ishlab chiqarish ↓ → ish bilan band odamlar ↓. Agar stavka pasaytirilsa: aholi qo‘lida pul ↑ → talab ↑ → ishlab chiqarish ↑ → ish o‘rinlari ↑. Bu zanjirni tekshirish uchun bitta aniq misol o‘ylab ko‘ring: bolalar kiyimiga soliq pasaysa, narx qanday o‘zgaradi va do‘konlar nima qiladi?
Zaxira me’yoriZaxirada, mlnKreditga, mln
10%50450
15%75425
Zaxira normasi 10% bo‘lsa, banklarda 500 mln so‘m omonat bo‘lganda 50 mln so‘m Markaziy bankda saqlanadi va 450 mln so‘m kredit uchun qoladi. Norma 15% ga oshirilsa, zaxira 75 mln so‘m, kreditga qoladigan mablag‘ 425 mln so‘m bo‘ladi — kredit imkoniyati kamayadi (shartli hisob).
Sinfda faoliyat

«Markaziy bank yig‘ilishi». Sinf Markaziy bank kengashi bo‘lib, shartli vaziyatni muhokama qiladi: narxlar tez o‘syapti. Guruhlar ikki chorani (foiz stavkasini oshirish yoki zaxira normasini oshirish) tavsiya qilib, tadbirkorlar va omonatchilarga ta’sirini yozadi. Sinf ovoz beradi va natijani muhokama qiladi.

Mashq
1
Quyidagilarni fiskal yoki monetar siyosatga ajrating: a) QQS stavkasini o‘zgartirish; b) Markaziy bank asosiy stavkasini o‘zgartirish; c) pensiyalarni oshirish; d) zaxira normasini o‘zgartirish.
2
Zaxira normasi 12%. Banklarda 800 mln so‘m omonat bor. Kredit uchun necha mln so‘m qoladi?
3
Davlat budjet kamomadini YaIMning 3% ida ushlamoqchi. YaIM 600 trln so‘m bo‘lsa, kamomad necha trln so‘m?
4
Markaziy bank kredit foiz stavkasini oshirsa, ishlab chiqarish va inflatsiyaga qanday ta’sir bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat tekshiruvi va xavfsizlik yorlig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →