Aksiz va qo‘shilgan qiymat solig‘i
Aksiz solig‘i va QQS bilvosita soliqlar: ular tovar yoki xizmat narxiga qo‘shiladi va oxir-oqibat xaridor tomonidan to‘lanadi, davlatga esa ishlab chiqaruvchi, sotuvchi yoki import qiluvchi topshiradi. Aksiz faqat ayrim tovarlarga — spirtli ichimliklar, tamaki, benzin va gaz kabi yonilg‘i hamda qonunda ko‘rsatilgan boshqa ayrim tovarlarga solinadi; maqsad — budjetni to‘ldirish va sog‘liq yoki atrof-muhitga zarar keltiradigan iste’molni cheklash. Aksiz stavkasi tovar qiymatidan foiz yoki tovar birligiga qat’iy summa ko‘rinishida belgilanadi. QQS esa deyarli barcha tovar va xizmatlar uchun to‘lanadi, uning obyekti — tovarni sotish (realizatsiya) yoki import qilish aylanmasi. Hozirgi umumiy QQS stavkasi 12% (2023-yildan); kitobdagi 20% eskirgan: stavka 2019-yilda 15% ga, 2023-yilda 12% ga pasaytirilgan. QQS to‘liq narxdan emas, faqat shu korxona yaratgan qo‘shilgan qiymatdan olinadi: QQS = (narx − oraliq iste’mol) · stavka, bunda oraliq iste’mol — ishlab chiqarish uchun sarflangan boshqa tovar va xizmatlar qiymati.
Bir o‘quvchi daftar cheki ustidagi satrlarni o‘qiganda, narx ichida soliq qismi borligini ko‘rdi. Soliq alohida to‘lanmagan, lekin oxirgi xaridor ham narx bilan to‘ladi.
Savdo xodimlari cheklarga soliq summasini yozadi, buxgalterlar sotuvchilar to‘lagan soliqni hisoblaydi, iste’molchilar chekni tekshiradi.
Biror chek (yoki uning tasviri) ustidagi satrlarni o‘qib, qaysi qismi mahsulot narxi, qaysi biri qo‘shimcha ekanini aniqlashga urinib ko‘ring. Chekni ehtiyotkorlik bilan ko‘ring.
| Partiya narxi | Aksiz (shartli) | Aksiz summasi |
|---|---|---|
| 5 000 000 | 20% | 1 000 000 |
| Sotuv | Material | Qo‘shilgan qiymat | QQS 12% |
|---|---|---|---|
| 5 000 000 | 3 000 000 | 2 000 000 | 240 000 |
«Narx qatlamlari». Sinf bug‘doydan nongacha zanjirni chizadi: dehqon, tegirmon, nonvoyxona, do‘kon. Har bosqichga shartli narx va oraliq iste’molni yozib, qo‘shilgan qiymat va 12% QQSni hisoblaydi hamda yig‘indi pirovard narxdagi QQSga tengligini ko‘radi.