ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Aksiz va QQS; III bobni takrorlash

Darslar 20–21 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
20

Aksiz va qo‘shilgan qiymat solig‘i

Darslik: 90–93-betlar
MaqsadAksiz va qo‘shilgan qiymat solig‘ining (QQS) bilvosita soliq ekanini, ularning obyekti va to‘lovchilarini bilish; QQSni qo‘shilgan qiymatdan hisoblash.
Yangi so‘zlar
aksiz solig‘i · excise taxqo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) · value added tax (VAT)bilvosita soliq · indirect taxoraliq iste’mol · intermediate consumption
Tushuntirish

Aksiz solig‘i va QQS bilvosita soliqlar: ular tovar yoki xizmat narxiga qo‘shiladi va oxir-oqibat xaridor tomonidan to‘lanadi, davlatga esa ishlab chiqaruvchi, sotuvchi yoki import qiluvchi topshiradi. Aksiz faqat ayrim tovarlarga — spirtli ichimliklar, tamaki, benzin va gaz kabi yonilg‘i hamda qonunda ko‘rsatilgan boshqa ayrim tovarlarga solinadi; maqsad — budjetni to‘ldirish va sog‘liq yoki atrof-muhitga zarar keltiradigan iste’molni cheklash. Aksiz stavkasi tovar qiymatidan foiz yoki tovar birligiga qat’iy summa ko‘rinishida belgilanadi. QQS esa deyarli barcha tovar va xizmatlar uchun to‘lanadi, uning obyekti — tovarni sotish (realizatsiya) yoki import qilish aylanmasi. Hozirgi umumiy QQS stavkasi 12% (2023-yildan); kitobdagi 20% eskirgan: stavka 2019-yilda 15% ga, 2023-yilda 12% ga pasaytirilgan. QQS to‘liq narxdan emas, faqat shu korxona yaratgan qo‘shilgan qiymatdan olinadi: QQS = (narx − oraliq iste’mol) · stavka, bunda oraliq iste’mol — ishlab chiqarish uchun sarflangan boshqa tovar va xizmatlar qiymati.

ƒFormula
QQS = (narx − oraliq iste’mol) · stavka
Joriy standart stavka – 12%
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir o‘quvchi daftar cheki ustidagi satrlarni o‘qiganda, narx ichida soliq qismi borligini ko‘rdi. Soliq alohida to‘lanmagan, lekin oxirgi xaridor ham narx bilan to‘ladi.

Kim ishlatadi

Savdo xodimlari cheklarga soliq summasini yozadi, buxgalterlar sotuvchilar to‘lagan soliqni hisoblaydi, iste’molchilar chekni tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror chek (yoki uning tasviri) ustidagi satrlarni o‘qib, qaysi qismi mahsulot narxi, qaysi biri qo‘shimcha ekanini aniqlashga urinib ko‘ring. Chekni ehtiyotkorlik bilan ko‘ring.

Namunalar
Summalar so‘mda
Partiya narxiAksiz (shartli)Aksiz summasi
5 000 00020%1 000 000
Ishlab chiqaruvchi bir partiya tamaki mahsulotini 5 000 000 so‘mga sotadi, shartli aksiz stavkasi 20%. Aksiz = 5 000 000 · 20 : 100 = 1 000 000 so‘m. Bu summa narxga kiradi, shuning uchun oxir-oqibat uni xaridor sezmay to‘laydi.
Summalar so‘mda
SotuvMaterialQo‘shilgan qiymatQQS 12%
5 000 0003 000 0002 000 000240 000
Nonvoyxona 5 000 000 so‘mlik non mahsulotini sotdi; un va boshqa xomashyo uchun 3 000 000 so‘m sarflangan (oraliq iste’mol). Qo‘shilgan qiymat = 5 000 000 − 3 000 000 = 2 000 000 so‘m. QQS 12% = 2 000 000 · 12 : 100 = 240 000 so‘m.
Sinfda faoliyat

«Narx qatlamlari». Sinf bug‘doydan nongacha zanjirni chizadi: dehqon, tegirmon, nonvoyxona, do‘kon. Har bosqichga shartli narx va oraliq iste’molni yozib, qo‘shilgan qiymat va 12% QQSni hisoblaydi hamda yig‘indi pirovard narxdagi QQSga tengligini ko‘radi.

Mashq
1
Aksiz solig‘i qanday tovarlarga solinadi? Uchtasini ayting.
2
Tovar narxi 2 500 000 so‘m, shartli aksiz 20%. Aksiz necha so‘m?
3
Narx 10 000 000, oraliq iste’mol 6 000 000 so‘m. 12% QQS necha so‘m?
4
Nima uchun QQS to‘liq narxdan emas, qo‘shilgan qiymatdan hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →