ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Aksiyadorlik jamiyati

Darslar 3 · 1 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 9-sinf, 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
3

Aksiyadorlik jamiyati

Darslik: 16–20-betlar
MaqsadAksiyadorlik jamiyatining tuzilishini, aksiya, dividend, nominal qiymat va aksiya kursini, oddiy va imtiyozli aksiyalar hamda ochiq va yopiq jamiyatlar farqini bilish; dividend va kursni hisoblash.
Yangi so‘zlar
aksiya · share (stock)dividend · dividendnominal qiymat · nominal (face) valueaksiya kursi · share price (market rate)
Tushuntirish

Aksiyadorlik jamiyati — boshlang‘ich kapitalini ko‘plab kishilarga aksiya sotib to‘playdigan yirik firma; uning egalari (aksiyadorlar) firma qarzlari uchun faqat aksiyaga sarflagan puli doirasida javob beradi. Aksiya — jamiyat kapitaliga hissa qo‘shilganini tasdiqlovchi va egasiga firma foydasidan ulush olish huquqini beruvchi qimmatli qog‘oz; uning ustiga yozilgan baho nominal qiymat deyiladi. Har yilgi foydadan aksiya egasiga to‘lanadigan ulush dividend deb ataladi. Aksiyalar birjada sotilib-olinadi va ularning bozor narxi — kursi dividendga bog‘liq holda o‘zgaradi: nominali 8 000 so‘m bo‘lgan aksiya 10 000 so‘mga sotilsa, kurs 125 foiz bo‘ladi. Oddiy aksiya dividendni kafolatlamaydi, lekin umumiy majlisda ovoz berish huquqini beradi; imtiyozli aksiya esa dividendni narxning belgilangan foizida kafolatlaydi, lekin ovoz huquqi yo‘q. Aksiyalari hamma uchun sotiladigan jamiyat — ochiq turdagi, faqat oldindan belgilangan doiraga (masalan, ta’sischi va xodimlarga) sotiladigani — yopiq turdagi jamiyatdir; aksiyalarning yarmidan ko‘pi (nazorat paketi) jamiyatni to‘liq nazorat qilish imkonini beradi. Eslatma: O‘zbekiston qonunchiligida 2014-yildan beri aksiyadorlik jamiyatlari ochiq va yopiq turlarga ajratilmaydi, ammo bu tushunchalar iqtisodiy adabiyotda va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Bu mavzudagi hisoblar faqat o‘quv uchun, ular qimmatli qog‘oz sotib olish bo‘yicha maslahat emas.

Oddiy aksiyaImtiyozli aksiya
Ovoz huquqiboryo‘q
Dividendkafolatlanmaydikafolatlangan foiz
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf umumiy stol o‘yinini bir nechta teng bo‘lakka bo‘lib, har bir o‘quvchi o‘zining bir bo‘lagini oldi. O‘yin qaysi kuni o‘ynalishini hamma bo‘laklari bo‘yicha ovoz berib hal qildi. Bo‘lak ko‘p bo‘lsa, ovoz ham ko‘p edi.

Kim ishlatadi

Aksiyadorlik jamiyatlarining boshqaruvchilari aksiyadorlar yig‘ilishini o‘tkazadi, huquqshunoslar aksiya huquqlarini tushuntiradi, moliya tahlilchilari kompaniya hisobotlarini o‘qiydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir ish (masalan, oilaviy sayohat rejasi) uchun «kimning fikri qancha og‘irlikka ega» degan oddiy qoidani o‘ylab toping va uni bir gapda yozing. Haqiqiy pul ishlatilmaydi.

Namunalar
ƒFormula
36 000 000 : 8 000 = 4 500
dividend fondi : aksiyalar soni = bitta aksiyaga dividend (so‘m)
«Oltin vodiy» jamiyati 8 000 ta oddiy aksiya sotgan. Umumiy majlis dividendga 36 mln so‘m ajratdi: 36 000 000 : 8 000 = 4 500 so‘m har bir aksiyaga. 25 ta aksiyasi bor kishi 4 500 · 25 = 112 500 so‘m dividend oladi.
0500010 00015 00020 00025 00020 00025 00018 000NominalBirjaKeyingi haftaNarx, so‘m
Nominali 20 000 so‘m bo‘lgan aksiya birjada 25 000 so‘mga sotildi. Kurs = 25 000 : 20 000 · 100% = 125%. Keyingi hafta u 18 000 so‘mga tushdi: 18 000 : 20 000 · 100% = 90%. Nominal qiymat o‘zgarmaydi, o‘zgargani — bozor narxi.
Sinfda faoliyat

«Umumiy majlis». Sinf 10 ta aksiyadorga bo‘linadi: ba’zilarida ko‘p, ba’zilarida kam ovoz bor (aksiya soni bo‘yicha). Jamiyat foydasining ishlab chiqarishni kengaytirishga yoki dividendga ketishi haqida ovoz beriladi. O‘quvchilar ovozlar soni qaror natijasiga qanday ta’sir qilganini muhokama qiladi.

Mashq
1
Oddiy va imtiyozli aksiyalarni ikki jihatdan taqqoslang.
2
Nominal qiymati 20 000 so‘m bo‘lgan aksiyaning kursi 90% bo‘lsa, bozor narxi necha so‘m?
3
Jamiyatda 1 000 ta ovoz beruvchi aksiya bor. Nazorat paketi uchun kamida nechta aksiya kerak?
4
Nima uchun ba’zi odamlar ovoz huquqi bermaydigan imtiyozli aksiyani tanlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →