ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Informatika

Mantiq asoslari va mantiqiy amallar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
1

Mantiq asoslari

Darslik: 4–5-betlar
MaqsadMantiq nima ekanini, tushuncha, mulohaza va xulosa farqini biladi; mulohazani ajratadi va uning qiymatini (rost – 1, yolg‘on – 0) aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
mantiq · logic: the science of correct reasoningmulohaza · statement (proposition): a declarative sentence that is either true or falsexulosa · inference: a new statement drawn from one or more known statementsmantiqiy o‘zgaruvchi · logical variable: a letter (A, B, C…) standing for a statement; its value is 1 or 0
Tushuntirish

Mantiq – to‘g‘ri fikrlash qonun-qoidalarini o‘rganadigan fan. Uni alohida fan sifatida miloddan avvalgi IV asrda yunon olimi Arastu (Aristotel) asoslagan; Sharqda uning ta’limotini Abu Nasr Forobiy rivojlantirgan. Fikrlash uch asosiy shaklda ifodalanadi: tushuncha (narsaning asosiy belgilari), mulohaza va xulosa (ma’lum mulohazalardan yangisini chiqarish). Mulohaza – rost yoki yolg‘on ekanini aniq aytish mumkin bo‘lgan darak gap; so‘roq, undov va buyruq gaplar mulohaza emas. Bo‘laklarga ajralmaydigan mulohaza sodda, «va», «yoki», «emas» kabi so‘zlar bilan bog‘langani murakkab deyiladi. Mulohazalar lotin bosh harflari (A, B, C…) bilan belgilanadi; bunday harf mantiqiy o‘zgaruvchi bo‘lib, qiymati 1 (rost) yoki 0 (yolg‘on) bo‘ladi. Bitta mulohaza bir paytda ham rost, ham yolg‘on bo‘la olmaydi.

TushunchasoddamurakkabMulohazaXulosaFikrlashshakllari
ABVA0ABF000010100111

F = A VA B → 0

A va B tugmalari kirishni 0/1 ga almashtiradi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘qituvchi ekskursiya rejasini doskaga ikki qator qilib yozdi: «Muzey dushanba kuni yopiq.» va «Iltimos, qalam olib keling.» Bir o‘quvchi birinchi qatorni tekshirib, rost yoki yolg‘on deb belgilash mumkinligini, ikkinchisi esa iltimos bo‘lib, qiymati yo‘qligini aytdi.

Kim ishlatadi

Huquqshunoslar, jurnalistlar va dasturchilar gapning rost yoki yolg‘onligini tekshirib, keyin xulosa chiqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun eshitgan uchta gapni yozing va qaysi birini rost yoki yolg‘on deb tekshirish mumkinligini belgilang. Qalam va qog‘oz yetarli.

Namunalar
«17 – tub son» – mulohaza, uning qiymati 1. «Samarqand – O‘zbekiston poytaxti» ham mulohaza, lekin qiymati 0. «Soat necha bo‘ldi?» so‘roq gap, demak mulohaza emas.
Xulosa: «Dilorom Akmaldan baland, Akmal Sardordan baland» mulohazalaridan «Dilorom Sardordan baland» degan yangi mulohaza chiqadi. «Yomg‘ir yog‘yapti va shamol esyapti» – murakkab mulohaza: A = «Yomg‘ir yog‘yapti», B = «Shamol esyapti».
Sinfda faoliyat

«Yashil va qizil karta»: o‘qituvchi gaplarni o‘qiydi. Rost mulohazaga yashil, yolg‘on mulohazaga qizil karta ko‘tariladi, mulohaza bo‘lmasa qo‘llar ko‘krakda chalishtiriladi.

Mashq
1
Mulohaza deb nimaga aytiladi?
2
Qaysi gaplar mulohaza: a) 5 + 3 = 9; b) Eshikni yoping!; d) Nil – Afrikadagi daryo; e) Bugun havo qanday?
3
A = «Quyosh – yulduz», B = «Oy – yulduz». A va B ning qiymatlarini yozing.
4
Nima uchun «Bu son 7 ga bo‘linadi» gapi, qaysi son haqida ekani aytilmasa, mulohaza bo‘la olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaysi g‘oya bilan boshlaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →