Darslar 1–2 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
1
Mantiq asoslari
Darslik: 4–5-betlar
MaqsadMantiq nima ekanini, tushuncha, mulohaza va xulosa farqini biladi; mulohazani ajratadi va uning qiymatini (rost – 1, yolg‘on – 0) aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
mantiq · logic: the science of correct reasoningmulohaza · statement (proposition): a declarative sentence that is either true or falsexulosa · inference: a new statement drawn from one or more known statementsmantiqiy o‘zgaruvchi · logical variable: a letter (A, B, C…) standing for a statement; its value is 1 or 0
Tushuntirish
Mantiq – to‘g‘ri fikrlash qonun-qoidalarini o‘rganadigan fan. Uni alohida fan sifatida miloddan avvalgi IV asrda yunon olimi Arastu (Aristotel) asoslagan; Sharqda uning ta’limotini Abu Nasr Forobiy rivojlantirgan. Fikrlash uch asosiy shaklda ifodalanadi: tushuncha (narsaning asosiy belgilari), mulohaza va xulosa (ma’lum mulohazalardan yangisini chiqarish). Mulohaza – rost yoki yolg‘on ekanini aniq aytish mumkin bo‘lgan darak gap; so‘roq, undov va buyruq gaplar mulohaza emas. Bo‘laklarga ajralmaydigan mulohaza sodda, «va», «yoki», «emas» kabi so‘zlar bilan bog‘langani murakkab deyiladi. Mulohazalar lotin bosh harflari (A, B, C…) bilan belgilanadi; bunday harf mantiqiy o‘zgaruvchi bo‘lib, qiymati 1 (rost) yoki 0 (yolg‘on) bo‘ladi. Bitta mulohaza bir paytda ham rost, ham yolg‘on bo‘la olmaydi.
F = A VA B → 0
A va B tugmalari kirishni 0/1 ga almashtiradi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
O‘qituvchi ekskursiya rejasini doskaga ikki qator qilib yozdi: «Muzey dushanba kuni yopiq.» va «Iltimos, qalam olib keling.» Bir o‘quvchi birinchi qatorni tekshirib, rost yoki yolg‘on deb belgilash mumkinligini, ikkinchisi esa iltimos bo‘lib, qiymati yo‘qligini aytdi.
Kim ishlatadi
Huquqshunoslar, jurnalistlar va dasturchilar gapning rost yoki yolg‘onligini tekshirib, keyin xulosa chiqaradi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugun eshitgan uchta gapni yozing va qaysi birini rost yoki yolg‘on deb tekshirish mumkinligini belgilang. Qalam va qog‘oz yetarli.
Namunalar
«17 – tub son» – mulohaza, uning qiymati 1. «Samarqand – O‘zbekiston poytaxti» ham mulohaza, lekin qiymati 0. «Soat necha bo‘ldi?» so‘roq gap, demak mulohaza emas.
Xulosa: «Dilorom Akmaldan baland, Akmal Sardordan baland» mulohazalaridan «Dilorom Sardordan baland» degan yangi mulohaza chiqadi. «Yomg‘ir yog‘yapti va shamol esyapti» – murakkab mulohaza: A = «Yomg‘ir yog‘yapti», B = «Shamol esyapti».
Sinfda faoliyat
«Yashil va qizil karta»: o‘qituvchi gaplarni o‘qiydi. Rost mulohazaga yashil, yolg‘on mulohazaga qizil karta ko‘tariladi, mulohaza bo‘lmasa qo‘llar ko‘krakda chalishtiriladi.
Mashq
1
Mulohaza deb nimaga aytiladi?
Rost yoki yolg‘on ekanini aytish mumkin bo‘lgan darak gap.
2
Qaysi gaplar mulohaza: a) 5 + 3 = 9; b) Eshikni yoping!; d) Nil – Afrikadagi daryo; e) Bugun havo qanday?
a (qiymati 0) va d (qiymati 1) – mulohaza; b buyruq, e so‘roq gap.
3
A = «Quyosh – yulduz», B = «Oy – yulduz». A va B ning qiymatlarini yozing.
A = 1, B = 0
4
Nima uchun «Bu son 7 ga bo‘linadi» gapi, qaysi son haqida ekani aytilmasa, mulohaza bo‘la olmaydi?
Son noma’lum bo‘lsa, gapni rost yoki yolg‘on deb bo‘lmaydi. Son aytilgach (masalan, 21), u mulohazaga aylanadi.