☰ Mundarija · Informatika

Mantiq asoslari va mantiqiy amallar

Darslar 1–2 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
1

Mantiq asoslari

Darslik: 4–5-betlar
MaqsadMantiq nima ekanini, tushuncha, mulohaza va xulosa farqini biladi; mulohazani ajratadi va uning qiymatini (rost – 1, yolg‘on – 0) aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
mantiq · logic: the science of correct reasoningmulohaza · statement (proposition): a declarative sentence that is either true or falsexulosa · inference: a new statement drawn from one or more known statementsmantiqiy o‘zgaruvchi · logical variable: a letter (A, B, C…) standing for a statement; its value is 1 or 0
Tushuntirish

Mantiq – to‘g‘ri fikrlash qonun-qoidalarini o‘rganadigan fan. Uni alohida fan sifatida miloddan avvalgi IV asrda yunon olimi Arastu (Aristotel) asoslagan; Sharqda uning ta’limotini Abu Nasr Forobiy rivojlantirgan. Fikrlash uch asosiy shaklda ifodalanadi: tushuncha (narsaning asosiy belgilari), mulohaza va xulosa (ma’lum mulohazalardan yangisini chiqarish). Mulohaza – rost yoki yolg‘on ekanini aniq aytish mumkin bo‘lgan darak gap; so‘roq, undov va buyruq gaplar mulohaza emas. Bo‘laklarga ajralmaydigan mulohaza sodda, «va», «yoki», «emas» kabi so‘zlar bilan bog‘langani murakkab deyiladi. Mulohazalar lotin bosh harflari (A, B, C…) bilan belgilanadi; bunday harf mantiqiy o‘zgaruvchi bo‘lib, qiymati 1 (rost) yoki 0 (yolg‘on) bo‘ladi. Bitta mulohaza bir paytda ham rost, ham yolg‘on bo‘la olmaydi.

Namunalar
«17 – tub son» – mulohaza, uning qiymati 1. «Samarqand – O‘zbekiston poytaxti» ham mulohaza, lekin qiymati 0. «Soat necha bo‘ldi?» so‘roq gap, demak mulohaza emas.
Xulosa: «Dilorom Akmaldan baland, Akmal Sardordan baland» mulohazalaridan «Dilorom Sardordan baland» degan yangi mulohaza chiqadi. «Yomg‘ir yog‘yapti va shamol esyapti» – murakkab mulohaza: A = «Yomg‘ir yog‘yapti», B = «Shamol esyapti».
Sinfda faoliyat

«Yashil va qizil karta»: o‘qituvchi gaplarni o‘qiydi. Rost mulohazaga yashil, yolg‘on mulohazaga qizil karta ko‘tariladi, mulohaza bo‘lmasa qo‘llar ko‘krakda chalishtiriladi.

Mashq
1
Mulohaza deb nimaga aytiladi?
2
Qaysi gaplar mulohaza: a) 5 + 3 = 9; b) Eshikni yoping!; d) Nil – Afrikadagi daryo; e) Bugun havo qanday?
3
A = «Quyosh – yulduz», B = «Oy – yulduz». A va B ning qiymatlarini yozing.
4
Nima uchun «Bu son 7 ga bo‘linadi» gapi, qaysi son haqida ekani aytilmasa, mulohaza bo‘la olmaydi?