Darslar 7–8 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
7
Model va uning turlari
Darslik: 20–25-betlar
MaqsadObyekt, uning xususiyati va qiymati, model va modellashtirish tushunchalarini tushuntiradi; modellarni foydalanish sohasi, vaqt omili va taqdim etish usuli bo‘yicha turlarga ajratadi.
Yangi so‘zlar
obyekt · object: a thing, process or event that we study or pay attention tomodel · model: a simplified copy or image of an object that keeps the features important for the studymodellashtirish · modelling: making and studying models in order to learn about the originalaxborot modeli · information model: a set of data describing the features and state of an object
Tushuntirish
Obyekt – biz o‘rganayotgan narsa, jarayon yoki hodisa. Har bir obyektning nomi bor (umumiy nom ko‘p obyektga, xususiy nom bittasiga tegishli), xususiyatlari bor, har bir xususiyat esa o‘z qiymatiga ega: masalan, «fayl» obyektida «turi» xususiyatining qiymati «.png» bo‘lishi mumkin. Model – obyektning soddalashtirilgan nusxasi yoki obrazi bo‘lib, tadqiqot uchun muhim belgilarni saqlaydi, ahamiyatsizlarini tashlab ketadi. Real obyektni o‘rganish xavfli, qimmat, juda katta yoki juda kichik bo‘lsa, uning modeli o‘rganiladi. Foydalanish sohasi bo‘yicha modellar o‘quv, tajriba, o‘yin, imitatsion va ilmiy-texnik bo‘ladi; vaqt omiliga ko‘ra statik (o‘zgarishni hisobga olmaydi) va dinamik (vaqt bo‘yicha o‘zgarishni aks ettiradi); taqdim etish usuliga ko‘ra moddiy (globus, maket) va axborot modellari (formula, chizma, matn, dastur). Ifodalash vositasiga ko‘ra matematik, fizik va biologik modellar ham bor. Hech bir model asl obyektning hamma xususiyatini aks ettirmaydi, shuning uchun natija haqiqatga yaqin bo‘ladi.
Namunalar
Obyekt – «kitob». Xususiyatlari: sahifalar soni (qiymati 240), muqova rangi (qiymati qora). Kutubxona kartochkasi – shu kitobning axborot modeli: unda faqat muallif, nomi va yili bor, muqova rangi esa tashlab ketilgan, chunki qidiruv uchun muhim emas.
Globus – Yerning moddiy modeli; S = a · b – to‘g‘ri to‘rtburchak yuzining matematik (belgili axborot) modeli; samolyot maketini shamol quvurida sinash – tajriba modeli; Quyosh tizimida sayyoralar harakatini ko‘rsatuvchi kompyuter animatsiyasi – dinamik imitatsion model; bino rejasi – statik model.
Sinfda faoliyat
«Modelini top»: o‘qituvchi obyekt aytadi (daryo, maktab, avtobus). Guruhlar har biriga bittadan model turini (maket, xarita, formula, jadval) topib, qaysi xususiyat tashlab ketilganini tushuntiradi.
Mashq
1
Model deb nimaga aytiladi?
Obyektning soddalashtirilgan nusxasi yoki obrazi; u tadqiqot uchun muhim belgilarni saqlaydi.
2
Modelning turini ayting: a) globus; b) y = 2x + 1 formulasi; d) futbol simulyatori o‘yini; e) samolyot maketini shamol quvurida sinash.
a – moddiy; b – matematik (belgili axborot); d – o‘yin yoki imitatsion; e – tajriba modeli.
3
«Telefon» obyekti uchun ikkita xususiyat va ularning qiymatlariga misol keltiring.
Masalan: xotira hajmi – 128 GB; ekran o‘lchami – 6,1 dyuym. (Boshqa to‘g‘ri javoblar ham mumkin.)
4
Nima uchun chaqmoq yoki Quyoshni to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, ularning modellarini o‘rganamiz?
Ularni bevosita o‘rganish xavfli, qimmat yoki imkonsiz: chaqmoq turg‘un emas va xavfli, Quyosh juda uzoqda va juda katta.