Darslar 4–5 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
4
Mantiqiy sxemalar
Darslik: 13–15-betlar
MaqsadAsosiy mantiqiy elementlarni (VA, YOKI, EMAS) biladi, ifodaga mos mantiqiy sxemani tuzadi va sxemaning chiqish signalini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
mantiqiy element · logic element: a device that processes binary signals and carries out one logical operationkonyunktor · conjunctor (AND element): output 1 only if all inputs are 1dizyunktor · disjunctor (OR element): output 1 if at least one input is 1invertor · inverter (NOT element): output is the opposite of the input
Tushuntirish
Kompyuter, telefon va boshqa raqamli qurilmalar mantiqiy elementlardan tuziladi. Elementda signal bor bo‘lsa, bu 1, yo‘q bo‘lsa 0 deb olinadi. Konyunktor («VA», inglizcha AND) kamida ikkita kirishga ega va faqat hamma kirishda 1 bo‘lsa, chiqishda 1 beradi. Dizyunktor («YOKI», OR) kirishlardan kamida bittasida 1 bo‘lsa, chiqishda 1 beradi. Invertor («EMAS», NOT) bitta kirishga ega va signalni teskarisiga o‘zgartiradi. Mantiqiy sxema – bir necha element ulanib hosil bo‘lgan, biror mantiqiy funksiyani bajaradigan qurilma. Sxema chizish tartibi: o‘zgaruvchilar sonini aniqlang, amallarning bajarilish ketma-ketligini belgilang, har bir amalga mos element tanlang, elementlarni shu tartibda ulang.
Element
Amal
Chiqishda 1 bo‘ladi
konyunktor (VA)
A ∧ B
hamma kirishda 1 bo‘lsa
dizyunktor (YOKI)
A ∨ B
kamida bitta kirishda 1 bo‘lsa
invertor (EMAS)
¬A
kirishda 0 bo‘lsa
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Kalit va kod bilan ochiladigan eshik qulfini tasavvur qiling: u faqat «kalit bor» va «kod to‘g‘ri» bo‘lsa ochiladi. Elektron sxemalarda ham shunday shartlar mantiqiy elementlar bilan quriladi.
Kim ishlatadi
Elektronika muhandislari, dasturchilar va ta’mirchilar sxemalarda signal yo‘lini mantiqiy elementlar bilan o‘ylaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Qog‘ozda tasavvuriy signalizatsiya uchun uchta shart (masalan, harakat, qorong‘ilik, tun) yozing va ularni oddiy blok-sxema ko‘rinishida bog‘lang. Hech narsa yig‘ish shart emas.
Namunalar
A ∧ ¬B uchun sxema: B kirishi invertorga, invertor chiqishi va A esa konyunktorga boradi. A = 1, B = 0 bo‘lsa: invertor 1 beradi, konyunktor 1 ∧ 1 = 1 beradi.
Sxema: A va B dizyunktorga, uning chiqishi invertorga ulangan, chiqish X. Demak X = ¬(A ∨ B). (A,B) = 00, 01, 10, 11 da X = 1, 0, 0, 0 – faqat ikkala kirishda signal bo‘lmasa chiqishda signal bor.
Sinfda faoliyat
«Odam-sxema»: uch o‘quvchi VA, YOKI, EMAS elementlari rolini o‘ynaydi. Kirish signali – ko‘tarilgan qo‘l (1). Sinf ifoda beradi, «elementlar» ketma-ket qo‘l ko‘taradi yoki tushiradi.
Mashq
1
Uchta asosiy mantiqiy elementning nomini va ular bajaradigan amalni ayting.