Darslar 4–5 · 2 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
4
Mantiqiy sxemalar
Darslik: 13–15-betlar
MaqsadAsosiy mantiqiy elementlarni (VA, YOKI, EMAS) biladi, ifodaga mos mantiqiy sxemani tuzadi va sxemaning chiqish signalini hisoblaydi.
Yangi so‘zlar
mantiqiy element · logic element: a device that processes binary signals and carries out one logical operationkonyunktor · conjunctor (AND element): output 1 only if all inputs are 1dizyunktor · disjunctor (OR element): output 1 if at least one input is 1invertor · inverter (NOT element): output is the opposite of the input
Tushuntirish
Kompyuter, telefon va boshqa raqamli qurilmalar mantiqiy elementlardan tuziladi. Elementda signal bor bo‘lsa, bu 1, yo‘q bo‘lsa 0 deb olinadi. Konyunktor («VA», inglizcha AND) kamida ikkita kirishga ega va faqat hamma kirishda 1 bo‘lsa, chiqishda 1 beradi. Dizyunktor («YOKI», OR) kirishlardan kamida bittasida 1 bo‘lsa, chiqishda 1 beradi. Invertor («EMAS», NOT) bitta kirishga ega va signalni teskarisiga o‘zgartiradi. Mantiqiy sxema – bir necha element ulanib hosil bo‘lgan, biror mantiqiy funksiyani bajaradigan qurilma. Sxema chizish tartibi: o‘zgaruvchilar sonini aniqlang, amallarning bajarilish ketma-ketligini belgilang, har bir amalga mos element tanlang, elementlarni shu tartibda ulang.
Namunalar
A ∧ ¬B uchun sxema: B kirishi invertorga, invertor chiqishi va A esa konyunktorga boradi. A = 1, B = 0 bo‘lsa: invertor 1 beradi, konyunktor 1 ∧ 1 = 1 beradi.
Sxema: A va B dizyunktorga, uning chiqishi invertorga ulangan, chiqish X. Demak X = ¬(A ∨ B). (A,B) = 00, 01, 10, 11 da X = 1, 0, 0, 0 – faqat ikkala kirishda signal bo‘lmasa chiqishda signal bor.
Sinfda faoliyat
«Odam-sxema»: uch o‘quvchi VA, YOKI, EMAS elementlari rolini o‘ynaydi. Kirish signali – ko‘tarilgan qo‘l (1). Sinf ifoda beradi, «elementlar» ketma-ket qo‘l ko‘taradi yoki tushiradi.
Mashq
1
Uchta asosiy mantiqiy elementning nomini va ular bajaradigan amalni ayting.