Darslar 9 · 1 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
9
Algoritm tushunchasi va uning xossalari
Darslik: 27–30-betlar
MaqsadAlgoritm va ijrochi tushunchalarini, algoritmning beshta xossasini (diskretlilik, aniqlik, tushunarlilik, ommaviylik, natijaviylik) biladi va ularni misollarda aniqlaydi.
Yangi so‘zlar
algoritm · algorithm: a finite sequence of exact and understandable instructions for an executor to solve a problemijrochi · executor: a person, machine or program that carries out the instructionsijrochining ko‘rsatmalar tizimi · executor’s instruction set: the full set of commands the executor can carry outnatijaviylik · finiteness of result: after a finite number of steps the algorithm gives a result
Tushuntirish
«Algoritm» so‘zi IX asrda yashagan buyuk olim Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (taxminan 780–850) ismining lotincha shakldagi o‘qilishidan kelib chiqqan; u o‘nlik sanoq tizimi qoidalari va algebraga oid asarlar yozgan. Algoritm – ijrochi uchun qo‘yilgan masalani yechishga qaratilgan aniq va tushunarli ko‘rsatmalarning chekli ketma-ketligi. Ijrochi inson, robot, kompyuter yoki dastur bo‘lishi mumkin; uning bajara oladigan buyruqlari to‘plami ko‘rsatmalar tizimi deyiladi, algoritmda faqat shu tizimdagi buyruqlar bo‘lishi kerak. Algoritmning xossalari: diskretlilik – chekli sondagi oddiy qadamlarga bo‘linishi; aniqlik – har bir ko‘rsatma bir ma’noli (masalan, «bir oz kuting» noaniq); tushunarlilik – ijrochi uni bajara olishi; ommaviylik – bir turdagi barcha masalalar uchun yaroqliligi; natijaviylik – chekli qadamdan keyin natija berishi (masala yechimsiz ekani haqidagi javob ham natija). Bitta masalaning bir nechta to‘g‘ri algoritmi bo‘lishi mumkin.
Namunalar
Robot katakli maydonda pastki chap katakda turibdi, batareya yuqori o‘ng katakda (ikki katak o‘ngda, ikki katak yuqorida). Ko‘rsatmalar tizimi: {o‘ngga; yuqoriga; pastga}. Algoritm: o‘ngga, o‘ngga, yuqoriga, yuqoriga. Yana bir to‘g‘ri algoritm: yuqoriga, yuqoriga, o‘ngga, o‘ngga – yechim yagona emas.
Uchburchak tomonlari 2, 3, 7 bo‘lsa, mavjudlik tekshiriladi: 2 + 3 = 5 ≤ 7, demak uchburchak mavjud emas va yuza hisoblanmaydi. Algoritm shu «mavjud emas» javobi bilan tugaydi – bu ham natijaviylik xossasiga mos natija.
Sinfda faoliyat
«Robot-ijrochi»: bir o‘quvchi robot, boshqasi dasturchi. Dasturchi sinf poliga chizilgan katakda faqat ruxsat etilgan buyruqlar bilan robotni «batareya»gacha yetaklaydi.