Darslar 6 · 1 ta dars · M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov, N. S. Xaytullayeva. Informatika va axborot texnologiyalari, 9-sinf. «Nashriyot uyi Tasvir», Toshkent, 2020
6
Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari
Darslik: 17–19-betlar
MaqsadMasalani kompyuterda yechishning olti bosqichini ketma-ket sanaydi va oddiy masalada har bir bosqichda nima qilinishini ko‘rsatadi.
Yangi so‘zlar
masalaning qo‘yilishi · problem statement: stating the aim and finding the given and wanted quantitiesmatematik model · mathematical model: the problem written with formulas and relationsboshlang‘ich va natijaviy kattaliklar · given and result quantities: what we know and what we must findtestlash · testing: running the program on chosen values to check that it is right
Tushuntirish
Kompyuterda masala yechish olti bosqichdan iborat. 1) Masalaning qo‘yilishi: maqsad aniqlanadi, boshlang‘ich va natijaviy kattaliklar ajratiladi, keraksiz ma’lumot chetga qo‘yiladi. 2) Matematik model: kattaliklar orasidagi bog‘lanish formula yoki tenglama bilan yoziladi. 3) Algoritmlash: model asosida amallar ketma-ketligi so‘zlar yoki blok-sxema bilan tuziladi. 4) Dasturlash: algoritm dasturlash tilida yoziladi. 5) Dasturni kompyuter xotirasiga kiritish. 6) Natija olish va tahlil etish: dastur ishga tushiriladi, turli qiymatlarda testlanadi, xato topilsa tuzatiladi. Masalaning qo‘yilishi aniq va to‘liq bo‘lsa, qolgan bosqichlar osonlashadi; olingan natija har doim mantiqqa mosligi uchun ham tekshiriladi (masalan, vaqt manfiy chiqmasligi kerak).
Masalaning qo‘yilishi→Matematik model→Algoritmlash→Dasturlash→Dasturni kiritish→Natijani tahlil qilish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Maktab bog‘ida ko‘chat ekish uchun o‘quvchilar avval maqsadni belgilab, uzunlik va masofani o‘lchab, keyin natijani sinab ko‘rdi. Har bosqich yozilgani uchun xato topish oson bo‘ldi.
Kim ishlatadi
Muhandislar, hisobchilar va dasturchilar masalani bosqichma-bosqich hal qilib, natijani tekshiradi.
Bugun sinab ko‘ring
Uyingizdagi kichik masalani (masalan, javon bo‘lagiga nechta kitob sig‘ishi) oltita bosqichda daftarga yozing. Hisobni qo‘lda bajaring.
Namunalar
Masala: avtomobil 3 soatda 180 km yurdi, o‘rtacha tezligi qancha? 1) Berilgan: S = 180 km, t = 3 soat; topish kerak: v. 2) Model: v = S / t. 3) Algoritm: S va t kiritilsin; v = S / t hisoblansin; v chiqarilsin. 6) Natija: v = 60 km/soat – haqiqatga yaqin, birligi to‘g‘ri.
Masala: Jasur sariq marker bilan tomonlari 7 cm va 4 cm bo‘lgan to‘rtburchak chizdi. Yuzi qancha? Markerning rangi keraksiz axborot. Model: S = a · b = 7 · 4 = 28 cm². Matn faylining hajmi uchun ham shunday: 25 sahifa × 38 satr × 64 belgi = 60 800 belgi ≈ 59 KB (1 belgi = 1 bayt).
Sinfda faoliyat
«Bosqichlar zanjiri»: oltita varaqqa bosqich nomlari yoziladi. Guruhlar ularni aralashtirib beriladi, o‘quvchilar to‘g‘ri tartibda saflanadi va har bir bosqichda nima qilinishini aytadi.
Mashq
1
Masala yechishning olti bosqichini tartib bilan sanang.
Qo‘yilishi, matematik model, algoritmlash, dasturlash, dasturni kiritish, natijani olish va tahlil etish.
2
1 kg olma 12 000 so‘m. 2,5 kg olma necha so‘m turadi? Modelni yozing va hisoblang.
30000
3
Sardor 18 km/soat tezlik bilan ko‘k velosipedda 2 soat yurdi. Qaysi ma’lumot keraksiz va yo‘l qancha?
Rang (ko‘k) keraksiz; S = v · t = 18 · 2 = 36 km.
4
Nima uchun olingan natija tahlil qilinadi va turli qiymatlarda testlanadi?
Xato formula, noto‘g‘ri kiritilgan son yoki mantiqsiz natija (masalan, manfiy vaqt) shu bosqichda topiladi.