Izoxorik jarayon
Gazning massasi va hajmi o‘zgarmaganda holat o‘zgarishi izoxorik jarayon deyiladi («xoros» – hajm). V = const bo‘lgan ikki holat uchun holat tenglamalarini hadma-had bo‘lsak, p₁/T₁ = p₂/T₂ chiqadi. Bu 1787-yilda J. Sharl tajribada topgan qonun: o‘zgarmas hajmda berilgan massali gaz bosimining absolyut temperaturaga nisbati o‘zgarmas, ya’ni p ∝ T. (Ingliz tilidagi ko‘p darsliklarda bu ikki nom almashgan: V ∝ T «Charles’s law», p ∝ T esa «Gay-Lussac’s law» deyiladi.) Izoxora p–T grafikda koordinata boshidan chiquvchi to‘g‘ri chiziq. MKN bo‘yicha sabab: gaz qizisa, molekulalar tezroq harakatlanadi va devorga kuchliroq va tez-tez uriladi, hajm esa o‘zgarmagani uchun bosim ortadi. Izoxorik jarayonda gaz ish bajarmaydi, chunki hajm o‘zgarmaydi. Yopiq idishdagi gazni qizdirish xavfli: germetik idish, aerozol qutisi yoki ballonlarni hech qachon olovga yaqinlashtirmang.
T = 300 K · V = 2,5 l · ν = 0,1 mol
p = νRT/V = 99,8 kPa
V = const (izoxorik): p/T = const
Avtomobil shinasida absolyut bosim 20 °C da 300 kPa edi. Uzoq yo‘ldan keyin shina 50 °C gacha qizisa, hajm deyarli o‘zgarmaydi va bosim 300 · 323/293 ≈ 331 kPa ga yetadi, ya’ni taxminan 10 % ga ortadi.
Shina ustalari bosimni shinalar sovuq paytida tekshirishni maslahat beradi, yopiq idishlar ishlab chiqaruvchilari qopqoqni isish ehtimolini hisobga oladi, gaz ballonlari muhandislari xavfsizlik zaxirasini belgilaydi.
Ko‘cha yoki hovlida ko‘rgan avtomobil eshigi yonidagi yoki shina yonidagi yorliqda «sovuq shinada tekshiring» yozuvi bor-yo‘qligini qarang yoki velosiped shinasi yon devoridagi bosim yozuvini o‘qing.
Kuzatuv (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi): yopiq plastik shishani sovuq xonada mahkam yopib, so‘ng issiq (40 °C dan oshmagan) suvga solib, shisha devorlari qanday o‘zgarishini ko‘rsating. O‘quvchilar qaynoq suv va olov bilan ishlamaydi; shishani qizdirish yoki yopiq idishni isitish taqiqlanadi.