ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Izobarik va izoxorik jarayonlar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
12

Izoxorik jarayon

Darslik: 37-bet
MaqsadIzoxorik jarayon va Sharl qonunini bilish va qo‘llash; izoxorani tavsiflash.
Yangi so‘zlar
izoxorik jarayon · isochoric processSharl qonuni · Charles’s lawizoxora · isochoregermetik idish · sealed vessel
Tushuntirish

Gazning massasi va hajmi o‘zgarmaganda holat o‘zgarishi izoxorik jarayon deyiladi («xoros» – hajm). V = const bo‘lgan ikki holat uchun holat tenglamalarini hadma-had bo‘lsak, p₁/T₁ = p₂/T₂ chiqadi. Bu 1787-yilda J. Sharl tajribada topgan qonun: o‘zgarmas hajmda berilgan massali gaz bosimining absolyut temperaturaga nisbati o‘zgarmas, ya’ni p ∝ T. (Ingliz tilidagi ko‘p darsliklarda bu ikki nom almashgan: V ∝ T «Charles’s law», p ∝ T esa «Gay-Lussac’s law» deyiladi.) Izoxora p–T grafikda koordinata boshidan chiquvchi to‘g‘ri chiziq. MKN bo‘yicha sabab: gaz qizisa, molekulalar tezroq harakatlanadi va devorga kuchliroq va tez-tez uriladi, hajm esa o‘zgarmagani uchun bosim ortadi. Izoxorik jarayonda gaz ish bajarmaydi, chunki hajm o‘zgarmaydi. Yopiq idishdagi gazni qizdirish xavfli: germetik idish, aerozol qutisi yoki ballonlarni hech qachon olovga yaqinlashtirmang.

T, Kp, kPa100200300400500600700100200300400500012
p100 kPa

T = 300 K · V = 2,5 l · ν = 0,1 mol

p = νRT/V = 99,8 kPa

V = const (izoxorik): p/T = const

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtomobil shinasida absolyut bosim 20 °C da 300 kPa edi. Uzoq yo‘ldan keyin shina 50 °C gacha qizisa, hajm deyarli o‘zgarmaydi va bosim 300 · 323/293 ≈ 331 kPa ga yetadi, ya’ni taxminan 10 % ga ortadi.

Kim ishlatadi

Shina ustalari bosimni shinalar sovuq paytida tekshirishni maslahat beradi, yopiq idishlar ishlab chiqaruvchilari qopqoqni isish ehtimolini hisobga oladi, gaz ballonlari muhandislari xavfsizlik zaxirasini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘cha yoki hovlida ko‘rgan avtomobil eshigi yonidagi yoki shina yonidagi yorliqda «sovuq shinada tekshiring» yozuvi bor-yo‘qligini qarang yoki velosiped shinasi yon devoridagi bosim yozuvini o‘qing.

Namunalar
Berk idishda 27 °C da gaz bosimi 200 kPa. 327 °C gacha qizdirilsa (300 K → 600 K): p₂ = p₁T₂/T₁ = 200·600/300 = 400 kPa, ya’ni 2 marta ortadi.
Germetik qutidagi gaz 27 °C da 300 kPa bosimda. Yong‘inda u 627 °C (900 K) gacha qizisa, p₂ = 300·900/300 = 900 kPa. Shuning uchun bunday qutilarni isitish portlash xavfi tug‘diradi va ularni olovdan uzoq saqlash kerak.
Sinfda faoliyat

Kuzatuv (faqat o‘qituvchi ko‘rsatadi): yopiq plastik shishani sovuq xonada mahkam yopib, so‘ng issiq (40 °C dan oshmagan) suvga solib, shisha devorlari qanday o‘zgarishini ko‘rsating. O‘quvchilar qaynoq suv va olov bilan ishlamaydi; shishani qizdirish yoki yopiq idishni isitish taqiqlanadi.

Mashq
1
Sharl qonunini ayting va formulasini yozing.
2
Hajm o‘zgarmaganda gaz bosimi 240 kPa dan 160 kPa gacha tushdi. Dastlabki temperatura 300 K edi. Yangi T necha K?
3
Izoxora grafigi qanday ko‘rinishda?
4
Nega berk idishdagi gaz isiganda bosim ortadi? MKN asosida tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →