☰ Mundarija · Fizika

Holat tenglamasi va izotermik jarayon

Darslar 9–10 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
10

Izotermik jarayon

Darslik: 33–34-betlar
MaqsadIzojarayon tushunchasi; izotermik jarayon va Boyl–Mariott qonunini bilish va qo‘llash; izotermani tavsiflash.
Yangi so‘zlar
izojarayon · isoprocessizotermik jarayon · isothermal processBoyl–Mariott qonuni · Boyle–Mariotte lawizoterma · isotherm
Tushuntirish

Gazning massasi o‘zgarmaganda uchta parametrdan biri doimiy bo‘lib, qolgan ikkitasi o‘zgaradigan jarayon izojarayon deyiladi; uch xili bor – izotermik, izobarik, izoxorik. Massasi va temperaturasi o‘zgarmas gazning holat o‘zgarishi izotermik jarayon deyiladi. Uni R. Boyl (1662) va E. Mariott (1676) mustaqil kashf etgan. Qonun: o‘zgarmas temperaturada berilgan massali gaz bosimi hajmiga teskari proporsional, ya’ni pV = const yoki p₁V₁ = p₂V₂. Zichlik uchun ρ₂/ρ₁ = p₂/p₁: bosim ortsa zichlik shuncha marta ortadi. p–V grafikda izotermik jarayon giperbola – izoterma bilan ko‘rsatiladi; temperatura yuqori bo‘lsa, izoterma koordinata o‘qlaridan uzoqroqda joylashadi. Temperatura doimiy bo‘lishi uchun gaz sekin siqiladi yoki kengaytiriladi yoki termostatda saqlanadi.

Namunalar
12 l gaz 100 kPa da turibdi. Izotermik ravishda 4 l gacha siqilsa, p₂ = p₁V₁/V₂ = 100·12/4 = 300 kPa.
Sirtda (p₁ = 10⁵ Pa) elastik qopchada 6 l havo bor. G‘avvos uni 20 m chuqurlikka olib tushdi: p₂ = p₀ + ρgh = 10⁵ + 1000·10·20 = 3·10⁵ Pa (g ≈ 10 m/s²). Temperatura bir xil bo‘lsa, V₂ = p₁V₁/p₂ = 10⁵·6/(3·10⁵) = 2 l: qopcha 3 marta kichrayadi.
Sinfda faoliyat

Igna olib tashlangan shpritsga (o‘qituvchi yoki kattalar yordamida) havoni tortib, uchini barmoq bilan yoping va porshenni ohista bosing: hajm kamayganda bosim (qarshilik) qanday o‘zgaradi? Igna ishlatilmaydi; shprits uchini yaxshilab yopib, o‘tkir buyumlar bilan ishlamang.

Mashq
1
Boyl–Mariott qonunini ayting va formulasini yozing.
2
400 kPa da 3 l gaz izotermik 12 l gacha kengaydi. Yangi bosim necha kPa?
3
Gaz hajmi izotermik 4 marta kamaysa, bosim va zichlik qanday o‘zgaradi?
4
Nima uchun nasos bilan g‘ildirakka havo haydaganda nasos qiziydi, lekin Boyl–Mariott qonuni «temperatura doimiy» deydi?