☰ Mundarija · Fizika

Ideal gaz va temperatura

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6

Temperatura

Darslik: 21–24-betlar
MaqsadSelsiy va Kelvin shkalalari orasidagi bog‘lanishni qo‘llash; temperaturaning molekulyar-kinetik ma’nosi va p = nkT formulasini bilish.
Yangi so‘zlar
temperatura · temperatureabsolyut nol · absolute zeroBolsman doimiysi · Boltzmann constantissiqlik muvozanati · thermal equilibrium
Tushuntirish

Temperatura – jismning qizish darajasini miqdoriy tavsiflaydigan kattalik. Issiqlik muvozanatida jismlarning temperaturalari tenglashadi va issiqlik almashinuvi to‘xtaydi. Selsiy shkalasida (A. Selsiy, 1742) muzning erish temperaturasi 0 °C, suvning qaynashi 100 °C (normal bosimda). Absolyut shkala (Kelvin, 1848) birligi K, SI da asosiy; absolyut nol –273,15 °C ≈ –273 °C, o‘tish formulasi T = t + 273, bunda ΔT = Δt. Molekulyar-kinetik nuqtayi nazardan temperatura molekulalar ilgarilanma harakatining o‘rtacha kinetik energiyasining o‘lchovi: E_k = (3/2)·k·T, bunda k = 1,38·10⁻²³ J/K – Bolsman doimiysi. Buni p = (2/3)nE_k ga qo‘ysak, p = nkT hosil bo‘ladi: gaz bosimi konsentratsiya va absolyut temperaturaga to‘g‘ri proporsional.

Namunalar
t = 27 °C → T = 27 + 273 = 300 K. T = 400 K → t = 400 – 273 = 127 °C. Temperatura 20 °C dan 50 °C gacha ko‘tarilsa, ΔT = Δt = 30 K.
n = 2,5·10²⁵ m⁻³ va T = 300 K bo‘lsa, p = nkT = 2,5·10²⁵·1,38·10⁻²³·300 ≈ 1,0·10⁵ Pa, ya’ni atmosfera bosimiga yaqin. Shu temperaturada E_k = 1,5·1,38·10⁻²³·300 ≈ 6,2·10⁻²¹ J.
Sinfda faoliyat

Termometr bilan tajriba (o‘qituvchi nazorati ostida): xona haroratidagi suv, o‘qituvchi tayyorlagan iliq suv (taxminan 40 °C dan oshmaydi) va sovuq suvda termometr ko‘rsatishini yozing, ularni Kelvin shkalasiga o‘tkazing. Qaynoq suv bilan o‘quvchilar ishlamaydi.

Mashq
1
Absolyut nol temperatura nima va Selsiy shkalasida nechaga teng?
2
207 °C ni Kelvin shkalasida ifodalang (K).
3
250 K ni Selsiy shkalasida ifodalang (°C).
4
Yopiq idishdagi gaz –23 °C dan 477 °C gacha qizdirildi. Bosim necha marta o‘zgaradi? Nega?