ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ideal gaz va temperatura

Darslar 5–6 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
6

Temperatura

Darslik: 21–24-betlar
MaqsadSelsiy va Kelvin shkalalari orasidagi bog‘lanishni qo‘llash; temperaturaning molekulyar-kinetik ma’nosi va p = nkT formulasini bilish.
Yangi so‘zlar
temperatura · temperatureabsolyut nol · absolute zeroBolsman doimiysi · Boltzmann constantissiqlik muvozanati · thermal equilibrium
Tushuntirish

Temperatura – jismning qizish darajasini miqdoriy tavsiflaydigan kattalik. Issiqlik muvozanatida jismlarning temperaturalari tenglashadi va issiqlik almashinuvi to‘xtaydi. Selsiy shkalasida (A. Selsiy, 1742) muzning erish temperaturasi 0 °C, suvning qaynashi 100 °C (normal bosimda). Absolyut shkala (Kelvin, 1848) birligi K, SI da asosiy; absolyut nol –273,15 °C ≈ –273 °C, o‘tish formulasi T = t + 273, bunda ΔT = Δt. Molekulyar-kinetik nuqtayi nazardan temperatura molekulalar ilgarilanma harakatining o‘rtacha kinetik energiyasining o‘lchovi: Ek = (3/2)·k·T, bunda k = 1,38·10⁻²³ J/K – Bolsman doimiysi. Buni p = (2/3)nE_k ga qo‘ysak, p = nkT hosil bo‘ladi: gaz bosimi konsentratsiya va absolyut temperaturaga to‘g‘ri proporsional.

T = t + 273
t, °CT, K
−2730
0273
100373
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzlatgich –18 °C ga sozlangan, yoz kuni esa tashqarida 36 °C. Kelvinda bular 255 K va 309 K bo‘ladi, farqi 54 K. Absolyut haroratlar nisbati 309 : 255 ≈ 1,2, ya’ni tashqari muzlatgichdan atigi 1,2 marta «issiqroq», Selsiy bo‘yicha esa bunday nisbat ma’nosiz.

Kim ishlatadi

Meteorologlar va sovutish tizimlari muhandislari gaz qonunlarida kelvindan foydalanadi, yoritish dizaynerlari esa lampa nurining rangini kelvinda ifodalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ob-havo ma’lumotidagi bugungi eng past va eng yuqori haroratni Kelvinga o‘tkazing (273 qo‘shing) va ikkala qiymatni daftarga yozing.

Namunalar
t = 27 °C → T = 27 + 273 = 300 K. T = 400 K → t = 400 – 273 = 127 °C. Temperatura 20 °C dan 50 °C gacha ko‘tarilsa, ΔT = Δt = 30 K.
n = 2,5·10²⁵ m⁻³ va T = 300 K bo‘lsa, p = nkT = 2,5·10²⁵·1,38·10⁻²³·300 ≈ 1,0·10⁵ Pa, ya’ni atmosfera bosimiga yaqin. Shu temperaturada Ek = 1,5·1,38·10⁻²³·300 ≈ 6,2·10⁻²¹ J.
Sinfda faoliyat

Termometr bilan tajriba (o‘qituvchi nazorati ostida): xona haroratidagi suv, o‘qituvchi tayyorlagan iliq suv (taxminan 40 °C dan oshmaydi) va sovuq suvda termometr ko‘rsatishini yozing, ularni Kelvin shkalasiga o‘tkazing. Qaynoq suv bilan o‘quvchilar ishlamaydi.

Mashq
1
Absolyut nol temperatura nima va Selsiy shkalasida nechaga teng?
2
207 °C ni Kelvin shkalasida ifodalang (K).
3
250 K ni Selsiy shkalasida ifodalang (°C).
4
Yopiq idishdagi gaz –23 °C dan 477 °C gacha qizdirildi. Bosim necha marta o‘zgaradi? Nega?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →