ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Sinish masalalari va to‘la ichki qaytish

Darslar 50–51 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
51

To‘la ichki qaytish

Darslik: 139–141-betlar
MaqsadTo‘la ichki qaytish hodisasi, chegaraviy burchak sin α₀ = n₂/n₁ va uning qo‘llanilishi (nur tolali optika).
Yangi so‘zlar
to‘la ichki qaytish · total internal reflectionchegaraviy burchak α₀ · limiting angle α₀nur tola · optical fibreo‘zak va qobiq · core and cladding
Tushuntirish

Nur optik zichroq muhitdan (n₁ katta) siyrakroq muhitga (n₂ < n₁) o‘tganda sinish burchagi tushish burchagidan katta bo‘ladi: sin β = (n₁/n₂)·sin α. Tushish burchagi oshganda β = 90° bo‘ladigan chegaraviy burchak α₀ ga yetiladi, bunda sin α₀ = n₂/n₁. Tushish burchagi α₀ dan katta bo‘lsa, nur ikkinchi muhitga o‘tmaydi va chegaradan to‘la qaytadi – bu to‘la ichki qaytish hodisasi. Shisha–havo uchun α₀ ≈ 42°, suv–havo uchun ≈ 49°, olmos–havo uchun ≈ 24°; olmosning yaltirashi shu sababli. Havodan suvga yoki shishaga o‘tganda to‘la qaytish bo‘lmaydi, chunki n₁ < n₂. Hodisa prizmali ko‘zgularda (durbin, periskop), yo‘l ko‘rsatkichlarida va nur tolali kabellarda qo‘llanadi: tolaning o‘zagi (n katta) qobiqdan (n kichik) iborat, nur o‘zak–qobiq chegarasidan qayta-qayta to‘la qaytib, deyarli yo‘qotishsiz tarqaladi. Nur tolalar internet aloqasida, tibbiyotda (endoskop, vrach bilan) ishlatiladi.

αγshishahavo
αhavo n = 1shisha n = 1,5

To‘la ichki qaytish: yorug‘lik chiqolmaydi, to‘liq qaytadi

chegaraviy burchak α₀ = 41,8°

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Velosiped yoki yo‘l belgisidagi qaytargich mashina chiroqlarida yorqin yonadi. Uning ichida mayda shaffof prizmalar bor: nur ularga chegaraviy burchakdan katta burchak bilan tushib to‘liq ichki qaytadi va yorug‘lik manbaiga qaytib ketadi.

Kim ishlatadi

Yo‘l xavfsizligi muhandislari qaytaruvchi belgi va yo‘laklarni tanlaydi, velosiped ishlab chiqaruvchilar reflektor o‘rnatadi, kiyim tikuvchilar ishchi nimchalariga yorug‘lik qaytaruvchi tasma tikadi.

Bugun sinab ko‘ring

Velosiped, sumka yoki maktab belgisidagi qaytargich yuzasiga yaqinroqdan qarab, uning mayda yoqlardan iborat naqshini ko‘ring. Faqat qarang.

Namunalar
α₀γβshishahavo
Shisha (n = 1,5) – havo: sin α₀ = 1/1,5 ≈ 0,667, α₀ ≈ 42°.
Suv (n = 1,33) – havo: sin α₀ = 1/1,33 ≈ 0,75, α₀ ≈ 49°; suv ostidagi sho‘ng‘uvchi 49° dan katta burchakli nurlarni sirtdan qaytgandek ko‘radi.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz kuzatish: suv to‘ldirilgan shaffof stakanni ko‘z balandligidan biroz pastroqdan, yon tomondan suv sirtiga qarab ko‘ring: sirt kumushsimon ko‘zguday ko‘rinadi. Bu to‘la ichki qaytish. Stakan ichiga qoshiq botirib, sinish ta’sirini ham kuzating. Lazer ko‘rsatkichlardan ko‘zga yo‘naltirib foydalanmang.

Mashq
1
To‘la ichki qaytish qanday sharoitda ro‘y beradi?
2
Modda–havo chegarasida α₀ = 30°. Moddaning sindirish ko‘rsatkichini toping.
3
Olmos (2,42), shisha (1,5), suv (1,33): qaysi birida α₀ eng kichik?
4
Nur tolada nur nega qobiq orqali chiqib ketmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi yangi mahsulotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →