ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Namlik masalalari va IV bobni takrorlash

Darslar 46–47 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
47

IV bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 126–129-betlar
MaqsadIV bobni takrorlash: suyuqliklar, qattiq jismlar va moddaning holat o‘zgarishi.
Yangi so‘zlar
sirt taranglik · surface tensionGuk qonuni · Hooke’s lawsolishtirma erish va bug‘lanish issiqligi · specific heat of fusion and vaporisationnisbiy namlik · relative humidity
Tushuntirish

Suyuqlikda sirt taranglik kuchi F = σl, sirt energiyasi W = σS; ho‘llovchi suyuqlik kapillyarda h = 2σ/(ρgr) balandlikka ko‘tariladi. Qattiq jismlar kristall (tartibli panjara, aniq erish temperaturasi, monokristallda anizotropiya) va amorf (tartibsiz, izotrop, bosqichma-bosqich yumshaydi) bo‘ladi. Deformatsiyada ε = Δl/l₀, σ = F/S va Guk qonuni σ = E|ε|. Kristall erishida va suyuqlik qotishida temperatura o‘zgarmaydi: Q = λm; qaynash temperaturasida bug‘lanishda Q = rm, suv uchun λ ≈ 3,36·10⁵ va r = 2,3·10⁶ J/kg. Bug‘lanish sovitadi, to‘yingan bug‘ suyuqlik bilan dinamik muvozanatda bo‘ladi, qaynash temperaturasi bosimga bog‘liq. Havoning nisbiy namligi φ = ρ/ρ₀·100 % = p/p₀·100 %, shudring nuqtasi bug‘ to‘yinadigan temperaturadir, psixrometr ikki termometr farqidan φ ni beradi.

MavzuFormula
sirt tarangligiF = σl; W = σS
kapillyarh = 2σ / (ρgr)
deformatsiyaε = Δl / l₀; σ = F / S
Guk qonuniσ = E|ε|
erishQ = λm
bug‘lanishQ = rm
namlikφ = ρ / ρ₀ · 100 %
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yomg‘irdan keyin ko‘lmak qurib ketadi, qishda tom chetida muz hosil bo‘ladi, ertalab oyna tumanlanadi. Hammasida bir xil suv holat o‘zgartiradi: bug‘lanish, muzlash, kondensatsiya. Bu bobni takrorlash ko‘p hodisada bitta g‘oyani ko‘ra bilishni mashq qildiradi.

Kim ishlatadi

Gidrologlar suv aylanishini o‘rganadi, ob-havo bashoratchilari bulut va yog‘inni hisoblaydi, sovutgich muhandislari moddaning holat o‘zgarishidan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun kuzatgan uchta agregat holat o‘zgarishini yozib, har birini to‘g‘ri nomlang (erish, qotish, bug‘lanish, kondensatsiya...).

Namunalar
050010001500200025003362300λrkJ/kg
1 kg muz 0 °C da to‘liq erisa Q = 336 000 J, 1 kg suv 100 °C da bug‘lansa Q = 2 300 000 J – bug‘lanish taxminan 7 marta ko‘p energiya talab qiladi.
Po‘lat simda σ = 10⁸ Pa va E = 2·10¹¹ Pa bo‘lsa, ε = 10⁸/(2·10¹¹) = 5·10⁻⁴.
Sinfda faoliyat

Takrorlash xaritasi tuzing: sahifada to‘rt bo‘lim (suyuqlik, qattiq jism, holat o‘zgarishi, namlik) chizib, har biriga 3 ta formula yoki qoida va 1 ta kundalik misol yozing. Do‘stingiz bilan bir-biringizdan so‘rang.

Mashq
1
Suyuqlik sirti nega taranglashgan?
2
Kristall va amorf jism erishida temperatura qanday o‘zgaradi?
3
Nima uchun r > λ (suv uchun)?
4
Qaysi hodisa havoni shudring nuqtasi ostida sovitilgandagi natija: yomg‘ir, shudring yoki isish?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMa’lumotga ko‘ra qayta to‘ldirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →