☰ Mundarija · Fizika

Namlik masalalari va IV bobni takrorlash

Darslar 46–47 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
47

IV bobni takrorlash: test va xulosalar

Darslik: 126–129-betlar
MaqsadIV bobni takrorlash: suyuqliklar, qattiq jismlar va moddaning holat o‘zgarishi.
Yangi so‘zlar
sirt taranglik · surface tensionGuk qonuni · Hooke’s lawsolishtirma erish va bug‘lanish issiqligi · specific heat of fusion and vaporisationnisbiy namlik · relative humidity
Tushuntirish

Suyuqlikda sirt taranglik kuchi F = σl, sirt energiyasi W = σS; ho‘llovchi suyuqlik kapillyarda h = 2σ/(ρgr) balandlikka ko‘tariladi. Qattiq jismlar kristall (tartibli panjara, aniq erish temperaturasi, monokristallda anizotropiya) va amorf (tartibsiz, izotrop, bosqichma-bosqich yumshaydi) bo‘ladi. Deformatsiyada ε = Δl/l₀, σ = F/S va Guk qonuni σ = E|ε|. Kristall erishida va suyuqlik qotishida temperatura o‘zgarmaydi: Q = λm; qaynash temperaturasida bug‘lanishda Q = rm, suv uchun λ ≈ 3,36·10⁵ va r = 2,3·10⁶ J/kg. Bug‘lanish sovitadi, to‘yingan bug‘ suyuqlik bilan dinamik muvozanatda bo‘ladi, qaynash temperaturasi bosimga bog‘liq. Havoning nisbiy namligi φ = ρ/ρ₀·100 % = p/p₀·100 %, shudring nuqtasi bug‘ to‘yinadigan temperaturadir, psixrometr ikki termometr farqidan φ ni beradi.

Namunalar
1 kg muz 0 °C da to‘liq erisa Q = 336 000 J, 1 kg suv 100 °C da bug‘lansa Q = 2 300 000 J – bug‘lanish taxminan 7 marta ko‘p energiya talab qiladi.
Po‘lat simda σ = 10⁸ Pa va E = 2·10¹¹ Pa bo‘lsa, ε = 10⁸/(2·10¹¹) = 5·10⁻⁴.
Sinfda faoliyat

Takrorlash xaritasi tuzing: sahifada to‘rt bo‘lim (suyuqlik, qattiq jism, holat o‘zgarishi, namlik) chizib, har biriga 3 ta formula yoki qoida va 1 ta kundalik misol yozing. Do‘stingiz bilan bir-biringizdan so‘rang.

Mashq
1
Suyuqlik sirti nega taranglashgan?
2
Kristall va amorf jism erishida temperatura qanday o‘zgaradi?
3
Nima uchun r > λ (suv uchun)?
4
Qaysi hodisa havoni shudring nuqtasi ostida sovitilgandagi natija: yomg‘ir, shudring yoki isish?