ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Deformatsiya masalalari va kristallarning erishi

Darslar 40–41 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
41

Qattiq jismlarning erishi va qotishi

Darslik: 111–112-betlar
MaqsadKristall jismlarning erishi va qotishini, erish temperaturasi o‘zgarmasligini va erish grafigini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
erish · meltingqotish · solidificationerish temperaturasi · melting pointerish grafigi · melting graph
Tushuntirish

Kristall jism qizdirilganda uning temperaturasi avval ko‘tariladi, erish temperaturasiga yetgach esa qattiq jismning hammasi erib bo‘lgunicha o‘zgarmaydi. Bu vaqtda berilayotgan energiya zarralar kinetik energiyasini oshirmaydi, balki panjarani buzishga, ya’ni zarralar orasidagi bog‘lanishni uzishga sarflanadi. Suyuqlik sovitilganda esa qotish temperaturasida ham harorat o‘zgarmaydi: panjara hosil bo‘lganda erishda yutilgan energiyaga teng energiya ajraladi. Toza modda uchun erish va qotish temperaturalari bir xil, masalan muz 0 °C da eriydi, suv 0 °C da qotadi. Grafikda bu holat gorizontal chiziq (plato) ko‘rinishida bo‘ladi. Turli moddalarning erish temperaturasi har xil (°C): simob –39, qo‘rg‘oshin 327, rux 420, alyuminiy 660, mis 1083, temir 1539, volfram 3410.

Moddat erish, °C
simob−39
qo‘rg‘oshin327
rux420
alyuminiy660
mis1083
temir1539
volfram3410
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qishda tong sovuqda yo‘l yuzasi muzlab qolsa, kommunal xodimlar tuz va qum sepadi. Tuzli aralashma 0 °C dan past haroratda ham eriydi, shuning uchun muz tezroq yo‘qoladi. Toza kristall muz esa aniq 0 °C da eriydi.

Kim ishlatadi

Kommunal xizmat xodimlari muzga qarshi kurashadi, metallurglar metall erish haroratini nazorat qiladi, lampa va payvand ishlab chiqaruvchilar mos erish haroratli materialni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Sovuq kunda, qirov yoki qor bo‘lsa, derazadan qarab quyoshli va soya yo‘lakchalarda muz qayerda uzoqroq turishini kuzating.

Namunalar
vaqtt, °C10−10−551000
Muz parchasi 0 °C da eriyotganda unga issiqlik berilsa ham, aralashma temperaturasi 0 °C bo‘lib turadi, to muz butunlay erib bo‘lmaguncha.
Volfram erish temperaturasi 3410 °C bo‘lgani uchun u cho‘g‘lanma lampa tolasi sifatida ishlatilgan; qo‘rg‘oshin (327 °C) esa oson eriydi.
Sinfda faoliyat

Xavfsiz kuzatish: stakanga maydalangan muz va suv soling, termometr tushiring va muz erib bo‘lguncha har 2 daqiqada temperaturani yozib boring. Erish davomida temperatura qanday o‘zgardi? Grafik chizing. Issiq narsalar bilan faqat kattalar yordamida ishlang; qizdirgichga yolg‘iz yaqinlashmang.

Mashq
1
Erish davomida kristallga berilgan energiya nimaga sarflanadi?
2
Qotish paytida suyuqlik temperaturasi nima uchun o‘zgarmaydi?
3
Qo‘rg‘oshin (327 °C) 100 °C li qaynoq suvda eriydimi? Nega?
4
Grafikda erish qismi qanday ko‘rinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun narx va ulushHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →