Qattiq jismlarning mexanik xossalari
Tashqi kuch ta’sirida jism shakli yoki o‘lchamining o‘zgarishi deformatsiya deyiladi. Kuch olingach jism avvalgi holiga qaytsa, deformatsiya elastik, qaytmasa plastik bo‘ladi. Absolyut uzayish Δl = l – l₀, nisbiy uzayish ε = Δl/l₀ (birliksiz, ko‘pincha foizda). Mexanik kuchlanish σ = F/S – ko‘ndalang kesim yuzi birligiga to‘g‘ri keluvchi elastiklik kuchi, birligi Pa. Kichik elastik deformatsiyada Guk qonuni bajariladi: σ = E|ε|, bunda E – Yung moduli, material xossasi (po‘lat uchun taxminan 2·10¹¹ Pa, alyuminiy uchun taxminan 7·10¹⁰ Pa). Kuchlanish mustahkamlik chegarasidan oshsa, jism buziladi; mo‘rt materiallar (shisha, cho‘yan) deyarli plastik deformatsiyasiz sinadi, plastik materiallar (mis, qo‘rg‘oshin) esa avval cho‘ziladi. Guk qonunini F = ES·Δl/l₀ ko‘rinishda ham yozish mumkin, bu k = ES/l₀ bo‘lgan prujina qonuni F = kΔl ga mos keladi.
Tajriba (kattalar bilan): uzun rezina tasma yoki yumshoq rezina simga belgi qo‘yib, unga ketma-ket ko‘proq yuk osing va Δl ni o‘lchang. Yuk olingach, tasma avvalgi uzunligiga qaytadimi? Qachon deformatsiya plastik bo‘lib qoladi? Og‘ir yuklarni oyoq ustiga osmang; yuk tushishi mumkin joydan uzoqda ishlang.