Qattiq jismlarning mexanik xossalari
Tashqi kuch ta’sirida jism shakli yoki o‘lchamining o‘zgarishi deformatsiya deyiladi. Kuch olingach jism avvalgi holiga qaytsa, deformatsiya elastik, qaytmasa plastik bo‘ladi. Absolyut uzayish Δl = l – l₀, nisbiy uzayish ε = Δl/l₀ (birliksiz, ko‘pincha foizda). Mexanik kuchlanish σ = F/S – ko‘ndalang kesim yuzi birligiga to‘g‘ri keluvchi elastiklik kuchi, birligi Pa. Kichik elastik deformatsiyada Guk qonuni bajariladi: σ = E|ε|, bunda E – Yung moduli, material xossasi (po‘lat uchun taxminan 2·10¹¹ Pa, alyuminiy uchun taxminan 7·10¹⁰ Pa). Kuchlanish mustahkamlik chegarasidan oshsa, jism buziladi; mo‘rt materiallar (shisha, cho‘yan) deyarli plastik deformatsiyasiz sinadi, plastik materiallar (mis, qo‘rg‘oshin) esa avval cho‘ziladi. Guk qonunini F = ES·Δl/l₀ ko‘rinishda ham yozish mumkin, bu k = ES/l₀ bo‘lgan prujina qonuni F = kΔl ga mos keladi.
Qurilish kranining 20 m li po‘lat arqoni yuk ko‘tarilganda 4 mm cho‘ziladi: ε = 0,004 : 20 = 2·10⁻⁴ = 0,02 %. Yuk tushirilgach, arqon asl uzunligiga qaytadi, ya’ni deformatsiya elastik bo‘ladi.
Qurilish muhandislari ko‘prik va kranlar elastik chegarada ishlashini hisoblaydi, sport anjomlari konstruktorlari arqon va yoylarni tanlaydi, mashinasozlar detalning cho‘zilishini nazorat qiladi.
O‘chirg‘ichni bosh barmoq bilan bosib qo‘yib yuboring: u asl holiga qaytadi (elastik). Loy yoki xamir bo‘lsa, uni ham bosing: iz qoladi (plastik).
Tajriba (kattalar bilan): uzun rezina tasma yoki yumshoq rezina simga belgi qo‘yib, unga ketma-ket ko‘proq yuk osing va Δl ni o‘lchang. Yuk olingach, tasma avvalgi uzunligiga qaytadimi? Qachon deformatsiya plastik bo‘lib qoladi? Og‘ir yuklarni oyoq ustiga osmang; yuk tushishi mumkin joydan uzoqda ishlang.