ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qattiq jismlar: kristall, amorf va mexanik xossalar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
39

Qattiq jismlarning mexanik xossalari

Darslik: 106–108-betlar
MaqsadDeformatsiya turlari, absolyut va nisbiy uzayish, mexanik kuchlanish, Guk qonuni σ = E|ε| ni bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
deformatsiya · deformationnisbiy uzayish ε · relative elongation εmexanik kuchlanish σ · mechanical stress σYung moduli E · Young’s modulus E
Tushuntirish

Tashqi kuch ta’sirida jism shakli yoki o‘lchamining o‘zgarishi deformatsiya deyiladi. Kuch olingach jism avvalgi holiga qaytsa, deformatsiya elastik, qaytmasa plastik bo‘ladi. Absolyut uzayish Δl = l – l₀, nisbiy uzayish ε = Δl/l₀ (birliksiz, ko‘pincha foizda). Mexanik kuchlanish σ = F/S – ko‘ndalang kesim yuzi birligiga to‘g‘ri keluvchi elastiklik kuchi, birligi Pa. Kichik elastik deformatsiyada Guk qonuni bajariladi: σ = E|ε|, bunda E – Yung moduli, material xossasi (po‘lat uchun taxminan 2·10¹¹ Pa, alyuminiy uchun taxminan 7·10¹⁰ Pa). Kuchlanish mustahkamlik chegarasidan oshsa, jism buziladi; mo‘rt materiallar (shisha, cho‘yan) deyarli plastik deformatsiyasiz sinadi, plastik materiallar (mis, qo‘rg‘oshin) esa avval cho‘ziladi. Guk qonunini F = ES·Δl/l₀ ko‘rinishda ham yozish mumkin, bu k = ES/l₀ bo‘lgan prujina qonuni F = kΔl ga mos keladi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qurilish kranining 20 m li po‘lat arqoni yuk ko‘tarilganda 4 mm cho‘ziladi: ε = 0,004 : 20 = 2·10⁻⁴ = 0,02 %. Yuk tushirilgach, arqon asl uzunligiga qaytadi, ya’ni deformatsiya elastik bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Qurilish muhandislari ko‘prik va kranlar elastik chegarada ishlashini hisoblaydi, sport anjomlari konstruktorlari arqon va yoylarni tanlaydi, mashinasozlar detalning cho‘zilishini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘chirg‘ichni bosh barmoq bilan bosib qo‘yib yuboring: u asl holiga qaytadi (elastik). Loy yoki xamir bo‘lsa, uni ham bosing: iz qoladi (plastik).

Namunalar
Uzunligi 2 m sim 1 mm ga cho‘zildi: ε = 0,001/2 = 5·10⁻⁴ = 0,05 %.
ε, 10⁻³σ, MPa0,511,510020030001
Kesimi 1 mm² (10⁻⁶ m²) simga 200 N kuch qo‘yilgan: σ = 200/10⁻⁶ = 2·10⁸ Pa = 200 MPa; po‘lat (E = 2·10¹¹ Pa) uchun ε = 2·10⁸/2·10¹¹ = 10⁻³.
Sinfda faoliyat

Tajriba (kattalar bilan): uzun rezina tasma yoki yumshoq rezina simga belgi qo‘yib, unga ketma-ket ko‘proq yuk osing va Δl ni o‘lchang. Yuk olingach, tasma avvalgi uzunligiga qaytadimi? Qachon deformatsiya plastik bo‘lib qoladi? Og‘ir yuklarni oyoq ustiga osmang; yuk tushishi mumkin joydan uzoqda ishlang.

Mashq
1
Elastik va plastik deformatsiyaning farqi nimada?
2
Uzunligi 4 m sim 2 mm ga uzaygan. Nisbiy uzayish ε ni toping.
3
Kesimi 2 mm² simga 400 N kuch qo‘yilsa, kuchlanish necha MPa?
4
Nima uchun shisha sinishdan oldin deyarli cho‘zilmaydi, mis esa cho‘ziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →