ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Sirt taranglik masalalari va laboratoriya ishi

Darslar 36–37 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
37

Laboratoriya ishi. Suyuqlikning sirt taranglik koeffitsiyentini aniqlash

Darslik: 103-bet
MaqsadLaboratoriya ishi: sirt taranglik koeffitsiyentini dinamometr va sim ramkalar yordamida aniqlash.
Yangi so‘zlar
dinamometr · dynamometersim ramka · wire frameo‘rtacha qiymat · mean valueo‘lchash xatosi · measurement error
Tushuntirish

Ishning g‘oyasi oddiy: sim ramkani suvga tegizib, sekin yuqoriga tortamiz. Ramka suvdan ajralmasdan oldin dinamometr ramkaning og‘irligi F₁ ga qo‘shimcha sirt taranglik kuchini ko‘rsatadi, ya’ni F₂ = F₁ + F. Demak, sirt taranglik kuchi F = F₂ – F₁. Suv sim bilan tegib turgan chiziqning uzunligi l (ingichka sim uchun u ichki va tashqi tomonlarni hisobga olib, ramka perimetrining ikki baravariga yaqin) bo‘lsa, σ = F/l. Tajribani uchburchak, kvadrat va doira ramkalar bilan takrorlab, natijalarning o‘rtachasini olamiz; uni suv uchun jadval qiymati 0,073 N/m bilan solishtiramiz. Ish toza suv va yumshoq dinamometr bilan, o‘qituvchi nazoratida bajariladi; dinamometr shkalasidan oshirib tortmang.

!Xavfsizlik
Dinamometrni shkalasidan oshirib tortmang; ishni o‘qituvchi nazoratida bajaring.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Jo‘mrak har soniyada bir tomchi tomizadi, har bir tomchining massasi taxminan 0,05 g. Bir kunda bu 86 400 · 0,05 g ≈ 4,3 kg, ya’ni taxminan 4 litr, bir oyda esa taxminan 130 litr suv bekor ketadi; tomchi o‘lchamini sirt tarangligi belgilaydi.

Kim ishlatadi

Yuvish vositalari zavodlarida laboratoriya xodimlari suyuqlikning σ ni nazorat qiladi, tibbiyot muhandislari o‘pka yuzasini yumshatuvchi dori ustida ishlaydi, bosma texnologlari siyoh tomchisi shaklini boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Quruq plastik paket, shisha va qog‘oz yuzasiga bir tomchi suv tomizib, qaysi biri tomchini dumaloq, qaysi biri yoyilgan holda ushlashini solishtiring.

Namunalar
F₂F₁Fsuv
Ramka og‘irligi F₁ = 0,050 N, suvdan uzilish oldida F₂ = 0,073 N. Demak, F = 0,023 N.
Tomoni 4 cm kvadrat ramka: perimetr 16 cm, l ≈ 2·0,16 = 0,32 m; σ = 0,023/0,32 ≈ 0,072 N/m – jadvalga yaqin.
Sinfda faoliyat

Jadval tuzing: ramka shakli, F₁, F₂, F, l, σ. Uchta ramka bo‘yicha σ ni toping, o‘rtachasini hisoblang va jadval qiymati bilan solishtirib, nisbiy xatoni ayting. Ramka yog‘li bo‘lsa natija nega buzilishini muhokama qiling.

Mashq
1
Nima uchun F = F₂ – F₁ olinadi?
2
F = 0,018 N va l = 0,25 m bo‘lsa, σ nechaga teng?
3
Uch o‘lchash: σ = 0,070; 0,074 va 0,072 N/m. O‘rtachani toping.
4
Ramka sovunli yoki yog‘li bo‘lsa, σ ning o‘lchangan qiymati nega kam chiqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →