ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Suyuqlikning sirt tarangligi va kapillyar hodisalar

Darslar 34–35 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
35

Ho‘llash. Kapillyar hodisalar

Darslik: 97–99-betlar
MaqsadHo‘llash va ho‘llamaslik, menisk; kapillyar hodisalar va h = 2σ/(ρgr) formulasini bilish va qo‘llash.
Yangi so‘zlar
ho‘llash · wettingmenisk · meniscuskapillyar · capillarykapillyar ko‘tarilish balandligi · capillary rise height
Tushuntirish

Suyuqlik va qattiq jism molekulalari orasidagi tortishish suyuqlik molekulalarining o‘zaro tortishishidan kuchli bo‘lsa, suyuqlik qattiq jismni ho‘llaydi (suv – shisha, sovunli suv – teri); kuchsiz bo‘lsa, ho‘llamaydi (simob – shisha, suv – moyli pat). Ho‘llaydigan suyuqlikning idish devori yonidagi sirti botiq (menisk yuqoriga egilgan), ho‘llamaydiganniki qavariq bo‘ladi. Juda ingichka naylar kapillyarlar deyiladi; ho‘llovchi suyuqlik kapillyarda ko‘tariladi, ho‘llamaydigani pasayadi. Ko‘tarilish to‘xtaganda sirt taranglik kuchi F = σ·2πr suyuqlik ustuni og‘irligi mg = ρ·πr²h·g ga teng, bundan h = 2σ/(ρgr). Radius kichik bo‘lsa, h katta. Kapillyar hodisa o‘simlik tanasida suvning ko‘tarilishida, tuproq namligining bug‘lanishida, poydevorning namlanishida namoyon bo‘ladi; tuproqni yumshatish kapillyarlarni buzib, namni saqlaydi.

hhsuvsimob
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Vazadagi gul poyasi suvni tortib turadi, gul suv sathidan balandda bo‘lsa ham. Suv poyadagi juda ingichka naychalar bo‘ylab ko‘tariladi. Radiusi atigi 0,02 mm bo‘lgan naychada faqat sirt tarangligining o‘zi suvni h = 2σ/(ρgr) ≈ 0,7 m balandlikka ko‘tara oladi.

Kim ishlatadi

O‘simlikshunoslar daraxtlarda suv ko‘tarilishini o‘rganadi, quruvchilar devorga namlik ko‘tarilishini to‘suvchi qatlam qo‘yadi, tibbiyot asboblarini ishlab chiqaruvchilar qon tomchisini tortib oladigan test chiziqlarini yasaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Toza mato tasmasining bir uchini suv to‘la stakanga tushiring, ikkinchi uchini undan pastroqqa qo‘yilgan bo‘sh stakanga osiltiring. Bir soatdan keyin nima bo‘lganini tekshiring.

Namunalar
Suv (σ = 0,073 N/m, ρ = 1000 kg/m³) radiusi 0,5 mm kapillyarda: h = 2·0,073/(1000·10·0,0005) = 0,0292 m ≈ 29 mm.
Kapillyar radiusi 2 marta kichik bo‘lsa, h 2 marta ortadi (h ∝ 1/r): 0,25 mm radiusli naychada suv taxminan 58 mm ga ko‘tariladi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: bir stakan rangli suvga qog‘oz salfetka yoki oq mato chetini botiring va suvning yuqoriga ko‘tarilishini kuzating. Qaysi mato tezroq shimadi? Natijani kapillyar hodisa bilan bog‘lang. Faqat suv va oziq-ovqat bo‘yog‘idan foydalaning.

Mashq
1
Suyuqlik qachon qattiq jismni ho‘llaydi?
2
Radiusi 0,2 mm bo‘lgan shisha kapillyarda spirt (σ = 0,022 N/m, ρ = 800 kg/m³) necha mm ga ko‘tariladi? (g = 10 m/s²)
3
Simob shisha naychada ko‘tariladimi yoki pasayadimi? Menisk shakli qanday?
4
Nega tuproqni yumshatish namni saqlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →