Ho‘llash. Kapillyar hodisalar
Suyuqlik va qattiq jism molekulalari orasidagi tortishish suyuqlik molekulalarining o‘zaro tortishishidan kuchli bo‘lsa, suyuqlik qattiq jismni ho‘llaydi (suv – shisha, sovunli suv – teri); kuchsiz bo‘lsa, ho‘llamaydi (simob – shisha, suv – moyli pat). Ho‘llaydigan suyuqlikning idish devori yonidagi sirti botiq (menisk yuqoriga egilgan), ho‘llamaydiganniki qavariq bo‘ladi. Juda ingichka naylar kapillyarlar deyiladi; ho‘llovchi suyuqlik kapillyarda ko‘tariladi, ho‘llamaydigani pasayadi. Ko‘tarilish to‘xtaganda sirt taranglik kuchi F = σ·2πr suyuqlik ustuni og‘irligi mg = ρ·πr²h·g ga teng, bundan h = 2σ/(ρgr). Radius kichik bo‘lsa, h katta. Kapillyar hodisa o‘simlik tanasida suvning ko‘tarilishida, tuproq namligining bug‘lanishida, poydevorning namlanishida namoyon bo‘ladi; tuproqni yumshatish kapillyarlarni buzib, namni saqlaydi.
Vazadagi gul poyasi suvni tortib turadi, gul suv sathidan balandda bo‘lsa ham. Suv poyadagi juda ingichka naychalar bo‘ylab ko‘tariladi. Radiusi atigi 0,02 mm bo‘lgan naychada faqat sirt tarangligining o‘zi suvni h = 2σ/(ρgr) ≈ 0,7 m balandlikka ko‘tara oladi.
O‘simlikshunoslar daraxtlarda suv ko‘tarilishini o‘rganadi, quruvchilar devorga namlik ko‘tarilishini to‘suvchi qatlam qo‘yadi, tibbiyot asboblarini ishlab chiqaruvchilar qon tomchisini tortib oladigan test chiziqlarini yasaydi.
Toza mato tasmasining bir uchini suv to‘la stakanga tushiring, ikkinchi uchini undan pastroqqa qo‘yilgan bo‘sh stakanga osiltiring. Bir soatdan keyin nima bo‘lganini tekshiring.
Kuzatish: bir stakan rangli suvga qog‘oz salfetka yoki oq mato chetini botiring va suvning yuqoriga ko‘tarilishini kuzating. Qaysi mato tezroq shimadi? Natijani kapillyar hodisa bilan bog‘lang. Faqat suv va oziq-ovqat bo‘yog‘idan foydalaning.