ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Issiqlik dvigatellari va ularning FIK

Darslar 28–29 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
29

Issiqlik dvigatellarining ishlash prinsipi

Darslik: 83–85-betlar
MaqsadIssiqlik dvigatelining ishlash prinsipi (isitkich, ishchi jism, sovitkich); Karno sikli; FIK ni hisoblash.
Yangi so‘zlar
isitkich va sovitkich · heater and coolerishchi jism · working substancefoydali ish koeffitsiyenti (FIK) · efficiencyKarno sikli · Carnot cycle
Tushuntirish

Har qanday issiqlik dvigateli uchta qismdan iborat: T₁ temperaturali isitkich (Q₁ issiqlik beradi), ishchi jism (odatda gaz) va T₂ < T₁ temperaturali sovitkich (Q₂ issiqlikni oladi). Ishchi jism holati takrorlanuvchi sikllarda o‘zgaradi: isitkichdan Q₁ oladi, ish bajaradi va qolgan Q₂ ni sovitkichga beradi. Foydali ish A = Q₁ – Q₂, FIK esa η = A/Q₁ = (Q₁ – Q₂)/Q₁ (·100 %). Sovitkichga albatta issiqlik beriladi (ikkinchi qonun), shuning uchun har doim η < 1. Fransuz muhandisi S. Karno ideal dvigatel sikli – ikkita izoterma va ikkita adiabatadan iborat Karno sikli – uchun eng katta FIK ni topdi: ηmax = (T₁ – T₂)/T₁ (T kelvinda). FIKni oshirish uchun isitkich temperaturasini ko‘tarish, sovitkichniki pasaytirish kerak; T₁ = T₂ bo‘lsa, dvigatel ish bajara olmaydi.

Q₁Q₂Advigatelisitkich, T₁sovitkich, T₂
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiqlik elektr stansiyasida bug‘ 700 K, daryo suvi 300 K da bo‘lsa, ideal mashinaning eng katta FIK η = 1 – 300/700 ≈ 57 %. Haqiqiy stansiyalar 35–40 % ga yetadi, qolgan energiya sovitish minoralaridan issiqlik sifatida chiqib ketadi.

Kim ishlatadi

Elektr stansiyalari va avtomobil dvigatellari muhandislari FIKni oshirish yo‘llarini qidiradi, sovutgich va issiqlik nasoslari loyihachilari jarayonni teskari yo‘nalishda ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror mashinani (velosiped, mototsikl, sovutgich) tanlab, unga berilgan energiya qayerga ketishini: foydali va isrof qismlarini taxminiy foizlarda yozing.

Namunalar
050010001500200020001500500Q₁Q₂AE, J
Mashina bir siklda isitkichdan 2000 J oladi va sovitkichga 1500 J beradi: A = 2000 – 1500 = 500 J; η = 500/2000 = 0,25 = 25 %.
Ideal dvigatelda T₁ = 500 K, T₂ = 300 K: ηmax = (500 – 300)/500 = 0,4 = 40 %. Haqiqiy dvigatelning FIK bundan kichik bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

Doskada dvigatel sxemasi: «isitkich → ishchi jism → sovitkich» va strelkalar Q₁, A, Q₂. Guruhlar son qiymatlarni qo‘yib (masalan, Q₁ = 800 J, A = 200 J) Q₂ va η ni topadi. Sonlarni o‘qituvchi o‘zgartirib turadi.

Mashq
1
FIK ning ta’rifi va formulasi nima?
2
FIK 25 % bo‘lgan dvigatel isitkichdan 1600 J oldi. Foydali ish necha J?
3
Isitkich 127 °C, sovitkich 27 °C. Ideal dvigatelning eng katta FIK (%)?
4
Nega hech bir issiqlik dvigateli FIK = 100 % ga erisha olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →