Issiqlik dvigatellarining ishlash prinsipi
Har qanday issiqlik dvigateli uchta qismdan iborat: T₁ temperaturali isitkich (Q₁ issiqlik beradi), ishchi jism (odatda gaz) va T₂ < T₁ temperaturali sovitkich (Q₂ issiqlikni oladi). Ishchi jism holati takrorlanuvchi sikllarda o‘zgaradi: isitkichdan Q₁ oladi, ish bajaradi va qolgan Q₂ ni sovitkichga beradi. Foydali ish A = Q₁ – Q₂, FIK esa η = A/Q₁ = (Q₁ – Q₂)/Q₁ (·100 %). Sovitkichga albatta issiqlik beriladi (ikkinchi qonun), shuning uchun har doim η < 1. Fransuz muhandisi S. Karno ideal dvigatel sikli – ikkita izoterma va ikkita adiabatadan iborat Karno sikli – uchun eng katta FIK ni topdi: ηmax = (T₁ – T₂)/T₁ (T kelvinda). FIKni oshirish uchun isitkich temperaturasini ko‘tarish, sovitkichniki pasaytirish kerak; T₁ = T₂ bo‘lsa, dvigatel ish bajara olmaydi.
Issiqlik elektr stansiyasida bug‘ 700 K, daryo suvi 300 K da bo‘lsa, ideal mashinaning eng katta FIK η = 1 – 300/700 ≈ 57 %. Haqiqiy stansiyalar 35–40 % ga yetadi, qolgan energiya sovitish minoralaridan issiqlik sifatida chiqib ketadi.
Elektr stansiyalari va avtomobil dvigatellari muhandislari FIKni oshirish yo‘llarini qidiradi, sovutgich va issiqlik nasoslari loyihachilari jarayonni teskari yo‘nalishda ishlatadi.
Biror mashinani (velosiped, mototsikl, sovutgich) tanlab, unga berilgan energiya qayerga ketishini: foydali va isrof qismlarini taxminiy foizlarda yozing.
Doskada dvigatel sxemasi: «isitkich → ishchi jism → sovitkich» va strelkalar Q₁, A, Q₂. Guruhlar son qiymatlarni qo‘yib (masalan, Q₁ = 800 J, A = 200 J) Q₂ va η ni topadi. Sonlarni o‘qituvchi o‘zgartirib turadi.