Molekulaning massasi va o‘lchami
Molekula – moddaning kimyoviy xossalarini saqlab qoladigan eng kichik zarrasi; u bir yoki bir nechta atomdan iborat (suv molekulasi H₂O – ikkita vodorod va bitta kislorod atomi). Molekulalarning o‘lchamini baholash uchun moy parda usulidan foydalaniladi: V hajmli moy tomchisi suv sirtida qalinligi bitta molekula diametriga teng yupqa qatlam bo‘lib yoyiladi, shuning uchun d = V/S. Atom va molekulalar diametri taxminan 10⁻¹⁰ m tartibida bo‘lib, optik mikroskopda ko‘rinmaydi; ularni tunnel mikroskopida ko‘rish mumkin. Massani kg da yozish noqulay bo‘lgani uchun massa atom birligi kiritilgan: 1 u – ¹²C uglerod atomi massasining 1/12 qismi, 1 u ≈ 1,66·10⁻²⁷ kg. Nisbiy atom massa – atom massasining 1 u ga nisbati (birliksiz kattalik); nisbiy molekulyar massa Mr molekula tarkibidagi atomlarning nisbiy atom massalari yig‘indisiga teng, masalan Mr(H₂O) = 2·1 + 16 = 18.
Gumbaz va bezaklarga yopishtiriladigan oltin varaq taxminan 0,1 mikrometr, ya’ni 10⁻⁷ m qalinlikda. Atom diametri taxminan 3·10⁻¹⁰ m bo‘lgani uchun varaq qalinligiga taxminan 10⁻⁷ : 3·10⁻¹⁰ ≈ 300 ta atom qatori sig‘adi.
Nanotexnologlar va qoplama muhandislari qatlam qalinligini bir necha atom darajasida nazorat qiladi, materialshunoslar esa yupqa pardada qancha atom yoki molekula borligini baholaydi.
Telefon yoki kompyuter tavsifidan «nm» (nanometr) birligi bilan yozilgan o‘lchamni toping va 1 nm = 10⁻⁹ m ekanini eslab, shu o‘lchamga necha atom sig‘ishini taxmin qiling.
Masshtab tasavvuri: 10⁻¹⁰ m ni 1 mm deb tasvirlasak (ya’ni hamma narsani 10⁷ marta kattalashtirsak), qalinligi 0,1 mm bo‘lgan daftar varag‘i qanchalik qalin ko‘rinadi? Natijani daftarda hisoblab, sinfda muhokama qiling.