ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Modda tuzilishi va molekulaning o‘lchami

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2

Molekulaning massasi va o‘lchami

Darslik: 7–11-betlar
MaqsadMolekula, massa atom birligi, nisbiy atom va molekulyar massa tushunchalarini bilish; molekulaning o‘lchami va massasini baholash.
Yangi so‘zlar
molekula · moleculemassa atom birligi (u) · atomic mass unit (u)nisbiy molekulyar massa · relative molecular massmoy parda usuli · oil-film method
Tushuntirish

Molekula – moddaning kimyoviy xossalarini saqlab qoladigan eng kichik zarrasi; u bir yoki bir nechta atomdan iborat (suv molekulasi H₂O – ikkita vodorod va bitta kislorod atomi). Molekulalarning o‘lchamini baholash uchun moy parda usulidan foydalaniladi: V hajmli moy tomchisi suv sirtida qalinligi bitta molekula diametriga teng yupqa qatlam bo‘lib yoyiladi, shuning uchun d = V/S. Atom va molekulalar diametri taxminan 10⁻¹⁰ m tartibida bo‘lib, optik mikroskopda ko‘rinmaydi; ularni tunnel mikroskopida ko‘rish mumkin. Massani kg da yozish noqulay bo‘lgani uchun massa atom birligi kiritilgan: 1 u – ¹²C uglerod atomi massasining 1/12 qismi, 1 u ≈ 1,66·10⁻²⁷ kg. Nisbiy atom massa – atom massasining 1 u ga nisbati (birliksiz kattalik); nisbiy molekulyar massa Mr molekula tarkibidagi atomlarning nisbiy atom massalari yig‘indisiga teng, masalan Mr(H₂O) = 2·1 + 16 = 18.

Vmoy pardasidsuvd = V / S — bitta molekula diametri
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Gumbaz va bezaklarga yopishtiriladigan oltin varaq taxminan 0,1 mikrometr, ya’ni 10⁻⁷ m qalinlikda. Atom diametri taxminan 3·10⁻¹⁰ m bo‘lgani uchun varaq qalinligiga taxminan 10⁻⁷ : 3·10⁻¹⁰ ≈ 300 ta atom qatori sig‘adi.

Kim ishlatadi

Nanotexnologlar va qoplama muhandislari qatlam qalinligini bir necha atom darajasida nazorat qiladi, materialshunoslar esa yupqa pardada qancha atom yoki molekula borligini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Telefon yoki kompyuter tavsifidan «nm» (nanometr) birligi bilan yozilgan o‘lchamni toping va 1 nm = 10⁻⁹ m ekanini eslab, shu o‘lchamga necha atom sig‘ishini taxmin qiling.

Namunalar
Metan CH₄ molekulasining nisbiy molekulyar massasi: Mr = 12 + 4·1 = 16 (C = 12, H = 1). Demak, metan molekulasi massasi taxminan 16 u, ya’ni 16·1,66·10⁻²⁷ kg ≈ 2,7·10⁻²⁶ kg.
S = 0,25 m²V = 0,5 mm³ moy, ustidan ko‘rinish
Hajmi 0,5 mm³ bo‘lgan moy tomchisi suv sirtida 0,25 m² yuzaga yoyildi. Molekula diametri d = V/S = (0,5·10⁻⁹ m³)/(0,25 m²) = 2·10⁻⁹ m. Bu yuqori chegara baho: haqiqiy molekula kichikroq, chunki parda hamma joyda ham bir molekula qalinlikda bo‘lmasligi mumkin.
Sinfda faoliyat

Masshtab tasavvuri: 10⁻¹⁰ m ni 1 mm deb tasvirlasak (ya’ni hamma narsani 10⁷ marta kattalashtirsak), qalinligi 0,1 mm bo‘lgan daftar varag‘i qanchalik qalin ko‘rinadi? Natijani daftarda hisoblab, sinfda muhokama qiling.

Mashq
1
Massa atom birligi (u) nimaga teng va qanday aniqlanadi?
2
Uglerod dioksidi CO₂ ning nisbiy molekulyar massasini toping (C = 12, O = 16).
3
Kislorod O₂ molekulasining massasi taxminan nechaga teng? (1 u ≈ 1,66·10⁻²⁷ kg, Mr = 32)
4
Nega moy parda usuli molekula diametrining aniq qiymatini emas, taxminiy bahosini beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaysi g‘oya bilan boshlaymiz?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →