☰ Mundarija · Fizika

Modda tuzilishi va molekulaning o‘lchami

Darslar 1–2 · 2 ta dars · P. Habibullayev, A. Boydedayev, A. Bahromov, K. Suyarov, J. Usarov, M. Yuldasheva. Fizika 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
2

Molekulaning massasi va o‘lchami

Darslik: 7–11-betlar
MaqsadMolekula, massa atom birligi, nisbiy atom va molekulyar massa tushunchalarini bilish; molekulaning o‘lchami va massasini baholash.
Yangi so‘zlar
molekula · moleculemassa atom birligi (u) · atomic mass unit (u)nisbiy molekulyar massa · relative molecular massmoy parda usuli · oil-film method
Tushuntirish

Molekula – moddaning kimyoviy xossalarini saqlab qoladigan eng kichik zarrasi; u bir yoki bir nechta atomdan iborat (suv molekulasi H₂O – ikkita vodorod va bitta kislorod atomi). Molekulalarning o‘lchamini baholash uchun moy parda usulidan foydalaniladi: V hajmli moy tomchisi suv sirtida qalinligi bitta molekula diametriga teng yupqa qatlam bo‘lib yoyiladi, shuning uchun d = V/S. Atom va molekulalar diametri taxminan 10⁻¹⁰ m tartibida bo‘lib, optik mikroskopda ko‘rinmaydi; ularni tunnel mikroskopida ko‘rish mumkin. Massani kg da yozish noqulay bo‘lgani uchun massa atom birligi kiritilgan: 1 u – ¹²C uglerod atomi massasining 1/12 qismi, 1 u ≈ 1,66·10⁻²⁷ kg. Nisbiy atom massa – atom massasining 1 u ga nisbati (birliksiz kattalik); nisbiy molekulyar massa M_r molekula tarkibidagi atomlarning nisbiy atom massalari yig‘indisiga teng, masalan M_r(H₂O) = 2·1 + 16 = 18.

Namunalar
Metan CH₄ molekulasining nisbiy molekulyar massasi: M_r = 12 + 4·1 = 16 (C = 12, H = 1). Demak, metan molekulasi massasi taxminan 16 u, ya’ni 16·1,66·10⁻²⁷ kg ≈ 2,7·10⁻²⁶ kg.
Hajmi 0,5 mm³ bo‘lgan moy tomchisi suv sirtida 0,25 m² yuzaga yoyildi. Molekula diametri d = V/S = (0,5·10⁻⁹ m³)/(0,25 m²) = 2·10⁻⁹ m. Bu yuqori chegara baho: haqiqiy molekula kichikroq, chunki parda hamma joyda ham bir molekula qalinlikda bo‘lmasligi mumkin.
Sinfda faoliyat

Masshtab tasavvuri: 10⁻¹⁰ m ni 1 mm deb tasvirlasak (ya’ni hamma narsani 10⁷ marta kattalashtirsak), qalinligi 0,1 mm bo‘lgan daftar varag‘i qanchalik qalin ko‘rinadi? Natijani daftarda hisoblab, sinfda muhokama qiling.

Mashq
1
Massa atom birligi (u) nimaga teng va qanday aniqlanadi?
2
Uglerod dioksidi CO₂ ning nisbiy molekulyar massasini toping (C = 12, O = 16).
3
Kislorod O₂ molekulasining massasi taxminan nechaga teng? (1 u ≈ 1,66·10⁻²⁷ kg, M_r = 32)
4
Nega moy parda usuli molekula diametrining aniq qiymatini emas, taxminiy bahosini beradi?