Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
16
Hujayralar evolutsiyasi
Darslik: 49–50-betlar
MaqsadEukariot hujayralarning kelib chiqishi haqidagi gipotezalarni tushuntirish va dalillarni keltirish.
Paleontologik ma’lumotlarga ko‘ra, eng qadimgi prokariot hujayralar taxminan 3,5 mlrd yil oldin paydo bo‘lgan; eukariotlar keyinroq, taxminan 1,5–2 mlrd yil avval yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Simbioz (endosimbioz) gipotezasiga ko‘ra, mitoxondriya aerob prokariotlardan, xloroplastlar esa fotosintez qiluvchi prokariotlardan kelib chiqqan: ular yirikroq xo‘jayin hujayra ichiga kirib, o‘zaro foydali birga yashashga o‘tgan. Dalillar: ularda o‘z halqasimon DNK, RNK va ribosomalari bor, bo‘linib ko‘payadi, qo‘sh membranaga ega. Invaginatsiya gipotezasiga ko‘ra, tashqi membrananing ichkariga botib kirishidan yadro qobig‘i, endoplazmatik to‘r va boshqa membranali tuzilmalar hosil bo‘lgan; ko‘p genomli gipotezada eukariot genomi prokariot genomining qismlarga bo‘linishi bilan tushuntiriladi. Hozirgi ma’lumotlarda simbioz gipotezasi mitoxondriya va plastidalar uchun keng qabul qilingan, yadro va boshqa tuzilmalar kelib chiqishi esa hali ham o‘rganilmoqda. Taxminan 2015-yildan beri arxeyalarning (Asgard guruhi) eukariotlarga yaqinligi haqidagi topilmalar bu tadqiqotlarga yangi dalil qo‘shdi.
Namunalar
Xlorella suvo‘ti ba’zi infuzoriyalarning sitoplazmasida yashab, fotosintez bilan xo‘jayinni oziqlantiradi: bu hujayra ichidagi simbiozga hozirgi misol.
Mitoxondriya ribosomalari bakteriya ribosomalariga o‘xshaydi, ba’zi antibiotiklar ularning ishiga ham ta’sir qilishi mumkin; bu uning prokariotlardan kelib chiqqanini qo‘llab-quvvatlaydi.
Sinfda faoliyat
«Gipoteza sudi». Uch guruh uch gipotezani (simbioz, invaginatsiya, ko‘p genomli) himoya qiladi, boshqalar savol beradi. Oxirida sinf qaysi gipoteza qaysi organoid uchun yaxshi dalil bilan qo‘llab-quvvatlanishini aniqlaydi.
Mashq
1
Qaysi organoidlarning kelib chiqishi simbioz gipotezasi bilan izohlanadi?
Mitoxondriya va xloroplastlar.
2
Simbioz gipotezasini qo‘llab-quvvatlaydigan ikkita dalilni ayting.
O‘z halqasimon DNK, RNK va ribosomalari bor; bakteriyalarga o‘xshab bo‘linadi; ikki membranali.
3
Invaginatsiya gipotezasi eukariot hujayradagi qaysi tuzilmalar kelib chiqishini oson tushuntiradi?
Yadro qobig‘i va endoplazmatik to‘r kabi ichki membranalarni. Gipoteza mitoxondriya va xloroplastning qo‘sh membranasini ham shunday tushuntiradi, lekin ular uchun simbioz gipotezasining dalillari kuchliroq.
4
Nima uchun «gipoteza» so‘zi ishlatiladi, «isbotlangan fakt» emas?
Hujayralar milliard yillar avval paydo bo‘lgan; buni bevosita kuzatib bo‘lmaydi, shuning uchun bu bilvosita dalillarga tayangan va yangi ma’lumotlar bilan tekshirilib boriladigan taxminlardir.