Hujayralar evolutsiyasi
Paleontologik ma’lumotlarga ko‘ra, eng qadimgi prokariot hujayralar taxminan 3,5 mlrd yil oldin paydo bo‘lgan; eukariotlar keyinroq, taxminan 1,5–2 mlrd yil avval yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Simbioz (endosimbioz) gipotezasiga ko‘ra, mitoxondriya aerob prokariotlardan, xloroplastlar esa fotosintez qiluvchi prokariotlardan kelib chiqqan: ular yirikroq xo‘jayin hujayra ichiga kirib, o‘zaro foydali birga yashashga o‘tgan. Dalillar: ularda o‘z halqasimon DNK, RNK va ribosomalari bor, bo‘linib ko‘payadi, qo‘sh membranaga ega. Invaginatsiya gipotezasiga ko‘ra, tashqi membrananing ichkariga botib kirishidan yadro qobig‘i, endoplazmatik to‘r va boshqa membranali tuzilmalar hosil bo‘lgan; ko‘p genomli gipotezada eukariot genomi prokariot genomining qismlarga bo‘linishi bilan tushuntiriladi. Hozirgi ma’lumotlarda simbioz gipotezasi mitoxondriya va plastidalar uchun keng qabul qilingan, yadro va boshqa tuzilmalar kelib chiqishi esa hali ham o‘rganilmoqda. Taxminan 2015-yildan beri arxeyalarning (Asgard guruhi) eukariotlarga yaqinligi haqidagi topilmalar bu tadqiqotlarga yangi dalil qo‘shdi.
Ikki milliard yil oldingi voqealarni hech kim ko‘rmagan, shuning uchun bu mavzu kundalik asbob bermaydi; u da’voni baholashni o‘rgatadi. Olim g‘oyani qaysi dalil qo‘llab-quvvatlashini va nima uni rad etishini so‘raydi. Mish-mish yoki reklamadagi da’voda ham shu ko‘nikma kerak.
Tergovchi dalillarni solishtiradi, jurnalist manbani tekshiradi, olim gipotezani sinash uchun tajriba o‘ylab topadi.
Keyingi safar hayratlanarli da’vo eshitsangiz, ikkita savol yozing: dalil nima va uni kim tekshira oladi?
«Gipoteza sudi». Uch guruh uch gipotezani (simbioz, invaginatsiya, ko‘p genomli) himoya qiladi, boshqalar savol beradi. Oxirida sinf qaysi gipoteza qaysi organoid uchun yaxshi dalil bilan qo‘llab-quvvatlanishini aniqlaydi.