ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Prokariot va eukariotlar; hujayralar evolutsiyasi

Darslar 15–16 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
16

Hujayralar evolutsiyasi

Darslik: 49–50-betlar
MaqsadEukariot hujayralarning kelib chiqishi haqidagi gipotezalarni tushuntirish va dalillarni keltirish.
Yangi so‘zlar
simbioz · symbiosisinvaginatsiya · invaginationgipoteza · hypothesisprokariotlar · prokaryotes
Tushuntirish

Paleontologik ma’lumotlarga ko‘ra, eng qadimgi prokariot hujayralar taxminan 3,5 mlrd yil oldin paydo bo‘lgan; eukariotlar keyinroq, taxminan 1,5–2 mlrd yil avval yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Simbioz (endosimbioz) gipotezasiga ko‘ra, mitoxondriya aerob prokariotlardan, xloroplastlar esa fotosintez qiluvchi prokariotlardan kelib chiqqan: ular yirikroq xo‘jayin hujayra ichiga kirib, o‘zaro foydali birga yashashga o‘tgan. Dalillar: ularda o‘z halqasimon DNK, RNK va ribosomalari bor, bo‘linib ko‘payadi, qo‘sh membranaga ega. Invaginatsiya gipotezasiga ko‘ra, tashqi membrananing ichkariga botib kirishidan yadro qobig‘i, endoplazmatik to‘r va boshqa membranali tuzilmalar hosil bo‘lgan; ko‘p genomli gipotezada eukariot genomi prokariot genomining qismlarga bo‘linishi bilan tushuntiriladi. Hozirgi ma’lumotlarda simbioz gipotezasi mitoxondriya va plastidalar uchun keng qabul qilingan, yadro va boshqa tuzilmalar kelib chiqishi esa hali ham o‘rganilmoqda. Taxminan 2015-yildan beri arxeyalarning (Asgard guruhi) eukariotlarga yaqinligi haqidagi topilmalar bu tadqiqotlarga yangi dalil qo‘shdi.

3,5 mlrd yil oldinDastlabki prokariotlar1,5–2 mlrd yil oldinEukariotlarHozirhozirgi davr
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ikki milliard yil oldingi voqealarni hech kim ko‘rmagan, shuning uchun bu mavzu kundalik asbob bermaydi; u da’voni baholashni o‘rgatadi. Olim g‘oyani qaysi dalil qo‘llab-quvvatlashini va nima uni rad etishini so‘raydi. Mish-mish yoki reklamadagi da’voda ham shu ko‘nikma kerak.

Kim ishlatadi

Tergovchi dalillarni solishtiradi, jurnalist manbani tekshiradi, olim gipotezani sinash uchun tajriba o‘ylab topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi safar hayratlanarli da’vo eshitsangiz, ikkita savol yozing: dalil nima va uni kim tekshira oladi?

Namunalar
Xlorella suvo‘ti ba’zi infuzoriyalarning sitoplazmasida yashab, fotosintez bilan xo‘jayinni oziqlantiradi: bu hujayra ichidagi simbiozga hozirgi misol.
Mitoxondriya ribosomalari bakteriya ribosomalariga o‘xshaydi, ba’zi antibiotiklar ularning ishiga ham ta’sir qilishi mumkin; bu uning prokariotlardan kelib chiqqanini qo‘llab-quvvatlaydi.
Sinfda faoliyat

«Gipoteza sudi». Uch guruh uch gipotezani (simbioz, invaginatsiya, ko‘p genomli) himoya qiladi, boshqalar savol beradi. Oxirida sinf qaysi gipoteza qaysi organoid uchun yaxshi dalil bilan qo‘llab-quvvatlanishini aniqlaydi.

Mashq
1
Qaysi organoidlarning kelib chiqishi simbioz gipotezasi bilan izohlanadi?
2
Simbioz gipotezasini qo‘llab-quvvatlaydigan ikkita dalilni ayting.
3
Invaginatsiya gipotezasi eukariot hujayradagi qaysi tuzilmalar kelib chiqishini oson tushuntiradi?
4
Nima uchun «gipoteza» so‘zi ishlatiladi, «isbotlangan fakt» emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →