☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Organoidlar va yadro

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
14

Yadro va uning tuzilishi

Darslik: 44–46-betlar
MaqsadYadroning tuzilishi, xromosomalar va ularning sonining doimiyligi, kariotip tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
yadrocha · nucleolusxromatin · chromatinkariotip · karyotypediploid va gaploid to‘plam · diploid and haploid set
Tushuntirish

Yadro irsiy axborotni saqlaydi, ko‘paytiradi va nasldan naslga uzatadi hamda hujayradagi moddalar almashinuvini boshqaradi. Interfaza yadrosi yadro qobig‘i (ikki membrana, teshikchalar bilan), karioplazma (yadro shirasi), xromatin va yadrochadan iborat. Xromatin — DNK va oqsildan iborat; bo‘linish vaqtida u spirallashib, ixcham xromosomalarga aylanadi. Sentromera xromosomani yelkalarga bo‘ladi: teng yelkali (metatsentrik), noteng yelkali (submetatsentrik) va tayoqchasimon (akrotsentrik) xromosomalar farqlanadi. Bir turning hamma somatik hujayralarida xromosomalar soni bir xil (odamda 46, drozofilada 8), jinsiy hujayralarda esa ikki barobar kam; kariotip — xromosomalar to‘plamining soni, o‘lchami va shakli. Somatik hujayralar diploid (2n), gametalar gaploid (n) to‘plamga ega. Yadrochada ribosoma RNKsi hosil bo‘ladi va ribosomalar shakllanadi.

Namunalar
Odamning somatik hujayrasida 2n = 46 xromosoma bo‘lsa, tuxum yoki spermatozoidda n = 46 : 2 = 23 xromosoma bo‘ladi.
Drozofilada 2n = 8, shuning uchun gametada n = 4; ikki gameta qo‘shilganda zigotada yana 4 + 4 = 8 xromosoma tiklanadi.
Sinfda faoliyat

«Xromosomalar o‘yini». Qog‘ozdan juft gomologik xromosomalar (har juft bir xil rang va uzunlikda) qirqib, ularni juftlab «kariotip» yarating; so‘ng har juftdan bittadan olib gaploid to‘plamni hosil qiling. Qaychi bilan o‘qituvchi yordamida ishlang.

Mashq
1
Yadroning ikkita asosiy vazifasini yozing.
2
Mushuk (2n = 38) jinsiy hujayrasida nechta xromosoma bo‘ladi?
3
Kariotip nima?
4
Nima uchun jinsiy hujayralarda xromosomalar soni somatik hujayralarnikidan ikki barobar kam bo‘lishi kerak?