Yadro va uning tuzilishi
Yadro irsiy axborotni saqlaydi, ko‘paytiradi va nasldan naslga uzatadi hamda hujayradagi moddalar almashinuvini boshqaradi. Interfaza yadrosi yadro qobig‘i (ikki membrana, teshikchalar bilan), karioplazma (yadro shirasi), xromatin va yadrochadan iborat. Xromatin — DNK va oqsildan iborat; bo‘linish vaqtida u spirallashib, ixcham xromosomalarga aylanadi. Sentromera xromosomani yelkalarga bo‘ladi: teng yelkali (metatsentrik), noteng yelkali (submetatsentrik) va tayoqchasimon (akrotsentrik) xromosomalar farqlanadi. Bir turning hamma somatik hujayralarida xromosomalar soni bir xil (odamda 46, drozofilada 8), jinsiy hujayralarda esa ikki barobar kam; kariotip — xromosomalar to‘plamining soni, o‘lchami va shakli. Somatik hujayralar diploid (2n), gametalar gaploid (n) to‘plamga ega. Yadrochada ribosoma RNKsi hosil bo‘ladi va ribosomalar shakllanadi.
| Qism | Tarkibi, vazifasi |
|---|---|
| Yadro qobig‘i | ikki membrana, teshikchalar |
| Karioplazma | yadro shirasi |
| Xromatin | DNK + oqsil; bo‘linishda xromosomalar |
| Yadrocha | rRNK, ribosomalar yig‘iladi |
Urug‘siz tarvuz xromosomalar to‘plami ikkita emas, uchta bo‘lgan o‘simlikdan o‘sadi. Jinsiy hujayralar hosil bo‘lganda juftlar teng bo‘linmaydi, shu sababli urug‘lar deyarli rivojlanmaydi. Xromosoma soni mevaning o‘ziga ta’sir qilishi shunday.
O‘simlik seleksionerlari xromosoma to‘plamini o‘zgartirib yangi navlar yaratadi, sitogenetik laborant xromosomalarni sanaydi, hayvonot bog‘i tadqiqotchisi turlar karyotipini solishtiradi.
Bir uyum paypoq, qo‘lqop yoki kartochkalarni juftlarga ajrating: nechta juft chiqdi va bittasi ortib qolsa nima bo‘lishini o‘ylab, bu homolog xromosomalarga qanday o‘xshashini yozing.
«Xromosomalar o‘yini». Qog‘ozdan juft gomologik xromosomalar (har juft bir xil rang va uzunlikda) qirqib, ularni juftlab «kariotip» yarating; so‘ng har juftdan bittadan olib gaploid to‘plamni hosil qiling. Qaychi bilan o‘qituvchi yordamida ishlang.