ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Organoidlar va yadro

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
14

Yadro va uning tuzilishi

Darslik: 44–46-betlar
MaqsadYadroning tuzilishi, xromosomalar va ularning sonining doimiyligi, kariotip tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
yadrocha · nucleolusxromatin · chromatinkariotip · karyotypediploid va gaploid to‘plam · diploid and haploid set
Tushuntirish

Yadro irsiy axborotni saqlaydi, ko‘paytiradi va nasldan naslga uzatadi hamda hujayradagi moddalar almashinuvini boshqaradi. Interfaza yadrosi yadro qobig‘i (ikki membrana, teshikchalar bilan), karioplazma (yadro shirasi), xromatin va yadrochadan iborat. Xromatin — DNK va oqsildan iborat; bo‘linish vaqtida u spirallashib, ixcham xromosomalarga aylanadi. Sentromera xromosomani yelkalarga bo‘ladi: teng yelkali (metatsentrik), noteng yelkali (submetatsentrik) va tayoqchasimon (akrotsentrik) xromosomalar farqlanadi. Bir turning hamma somatik hujayralarida xromosomalar soni bir xil (odamda 46, drozofilada 8), jinsiy hujayralarda esa ikki barobar kam; kariotip — xromosomalar to‘plamining soni, o‘lchami va shakli. Somatik hujayralar diploid (2n), gametalar gaploid (n) to‘plamga ega. Yadrochada ribosoma RNKsi hosil bo‘ladi va ribosomalar shakllanadi.

QismTarkibi, vazifasi
Yadro qobig‘iikki membrana, teshikchalar
Karioplazmayadro shirasi
XromatinDNK + oqsil; bo‘linishda xromosomalar
YadrocharRNK, ribosomalar yig‘iladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Urug‘siz tarvuz xromosomalar to‘plami ikkita emas, uchta bo‘lgan o‘simlikdan o‘sadi. Jinsiy hujayralar hosil bo‘lganda juftlar teng bo‘linmaydi, shu sababli urug‘lar deyarli rivojlanmaydi. Xromosoma soni mevaning o‘ziga ta’sir qilishi shunday.

Kim ishlatadi

O‘simlik seleksionerlari xromosoma to‘plamini o‘zgartirib yangi navlar yaratadi, sitogenetik laborant xromosomalarni sanaydi, hayvonot bog‘i tadqiqotchisi turlar karyotipini solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir uyum paypoq, qo‘lqop yoki kartochkalarni juftlarga ajrating: nechta juft chiqdi va bittasi ortib qolsa nima bo‘lishini o‘ylab, bu homolog xromosomalarga qanday o‘xshashini yozing.

Namunalar
Odamning somatik hujayrasida 2n = 46 xromosoma bo‘lsa, tuxum yoki spermatozoidda n = 46 : 2 = 23 xromosoma bo‘ladi.
Drozofilada 2n = 8, shuning uchun gametada n = 4; ikki gameta qo‘shilganda zigotada yana 4 + 4 = 8 xromosoma tiklanadi.
Sinfda faoliyat

«Xromosomalar o‘yini». Qog‘ozdan juft gomologik xromosomalar (har juft bir xil rang va uzunlikda) qirqib, ularni juftlab «kariotip» yarating; so‘ng har juftdan bittadan olib gaploid to‘plamni hosil qiling. Qaychi bilan o‘qituvchi yordamida ishlang.

Mashq
1
Yadroning ikkita asosiy vazifasini yozing.
2
Mushuk (2n = 38) jinsiy hujayrasida nechta xromosoma bo‘ladi?
3
Kariotip nima?
4
Nima uchun jinsiy hujayralarda xromosomalar soni somatik hujayralarnikidan ikki barobar kam bo‘lishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka oldidanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →