ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Eukariot hujayra, membrana va asosiy organoidlar

Darslar 11–12 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
12

Sitoplazma. Membranasiz va membranali organoidlar: endoplazmatik to‘r, ribosomalar, Golji majmuasi

Darslik: 38–40-betlar
MaqsadSitoplazma, endoplazmatik to‘r, ribosomalar va Golji majmuasining tuzilishi va vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
endoplazmatik to‘r · endoplasmic reticulumribosoma · ribosomeGolji majmuasi · Golgi complexorganoid · organelle
Tushuntirish

Sitoplazma — hujayraning yarim suyuq ichki muhiti; unda organoidlar, kiritmalar va sitoskelet joylashadi, asosiy moddalar almashinuvi jarayonlari shu yerda boradi. Organoidlar membranasiz (ribosoma, hujayra markazi) va membranali (endoplazmatik to‘r, Golji majmuasi, mitoxondriya, plastidalar, lizosomalar) bo‘ladi. Endoplazmatik to‘r (ET) kanalchalar va pufakchalar tizimi bo‘lib, yadro qobig‘i bilan tutashgan; silliq ET lipid va uglevodlar sintezida, donador ET (ustida ribosomalar bor) oqsil sintezi va tashishda qatnashadi. Ribosoma katta va kichik bo‘lakdan iborat, taxminan teng miqdorda oqsil va rRNK saqlaydi, oqsil sintez qiladi; uning bo‘laklari yadrochada shakllanadi; ko‘pincha bitta RNK zanjiri bo‘ylab bir necha ribosoma ketma-ket harakatlanib, bir xil oqsilning bir necha nusxasini sintezlaydi (poliribosoma). Golji majmuasi yassi qopchalar, pufakchalar to‘plami: ET da hosil bo‘lgan oqsil va lipidlarni o‘zgartiradi, «o‘raydi» va kerakli joyga yo‘naltiradi, membrananing yangilanishida ham qatnashadi.

1234

Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi fermentlarni, masalan pishloq tayyorlashda ishlatiladiganini, katta idishlarda o‘stirilgan mikrob hujayralari ishlab chiqaradi. Biotexnologlar kerakli oqsilni ko‘p chiqaradigan hujayralarni tanlaydi: ularda ribosoma, endoplazmatik to‘r va Golji kompleksi yaxshi ishlaydi.

Kim ishlatadi

Biotexnolog oqsil ishlab chiqaruvchi hujayralarni tanlaydi, oziq-ovqat texnologi ferment bilan ishlaydi, hujayra tadqiqotchisi organoidlar ishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Mahsulot tayyorlanadigan, qadoqlanadigan va jo‘natiladigan biror joyni (do‘kon, pochta, oshxona) o‘ylab, uning uch ishini ribosoma, ER yoki Golji vazifalariga moslab yozing.

Namunalar
Oshqozon osti bezi hujayrasi ko‘p oqsil (ferment) ishlab chiqaradi, shuning uchun unda donador ET va Golji majmuasi yaxshi rivojlangan.
Jigar hujayralarida glikogen sintezi borligi uchun silliq ET ko‘p; mushak hujayralarida u mushak qisqarishida ishtirok etadi.
Sinfda faoliyat

«Oqsil yo‘li». Guruh odamlar zanjiri bilan oqsil yo‘lini ko‘rsatadi: yadro (DNK buyrug‘i) → ribosoma → donador ET → Golji majmuasi → pufakcha → membranadan tashqariga. Har bir «stansiya» o‘z ishini aytadi.

Mashq
1
Silliq va donador endoplazmatik to‘rning farqi nimada?
2
Ribosomalar qayerda hosil bo‘ladi va qanday vazifani bajaradi?
3
Qaysi hujayrada Golji majmuasi va donador ET ko‘p bo‘lishi kutiladi: yog‘ hujayrasi yoki so‘lak bezi hujayrasi? Asoslang.
4
Nima uchun ribosomalar membranasiz organoidlar deyiladi, lekin hujayra uchun juda muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi 10 ta belanchakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →