ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

O‘simliklar va zamburug‘lar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
6

Zamburug‘lar dunyosi

Darslik: 19–24-betlar
MaqsadZamburug‘lar va lishayniklarning tuzilishi, ko‘payishi hamda ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mitselliy (zamburug‘ tanasi) · myceliumgifa · hyphamikoriza · mycorrhizalishaynik · lichen
Tushuntirish

Zamburug‘lar geterotrof eukariotlar: ularda xlorofill va plastidalar yo‘q, oziq moddalarni butun mitselliy yuzasi bilan shimib oladi. Tanasi — mitselliy — alohida ipchalar, ya’ni gifalardan iborat; tuban zamburug‘larda (po‘panak) gifa to‘siqsiz, yuksaklarida (penitsill) to‘siqli. Achitqi bir hujayrali bo‘lib, kurtaklanib ko‘payadi va shakarni spirt hamda karbonat angidridga parchalaydi; shu gaz xamirni ko‘pirtiradi. Parazit zamburug‘lar (bug‘doyda zang, g‘o‘zada vilt) hosilga katta zarar yetkazadi, saprofitlari esa bakteriyalar bilan birga o‘simlik va hayvon qoldiqlarini chiritadi. Mikoriza — daraxt ildizi bilan zamburug‘ning o‘zaro foydali birgaligi; lishayniklar esa zamburug‘ va suvo‘ti (yoki siyanobakteriya) simbiozidir, ular toza havo ko‘rsatkichi bo‘la oladi. Noma’lum qo‘ziqorinlarni terish va iste’mol qilish xavfli, chunki ba’zilari zaharli; buni faqat mutaxassis aniqlaydi.

Zamburug‘GuruhBelgisi
Mucorquyigifalarda to‘siq yo‘q
Penicilliumyuqorigifalarda to‘siq bor
Achitqi—bir hujayrali, kurtaklanadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Xaltada unutilgan non bir necha kundan keyin tukli, kulrang-yashil dog‘lar bilan qoplanadi. Ko‘ringani mog‘orning faqat usti: mitseliy ipchalari, ya’ni gifalar non ichiga ham tarqab ulgurgan bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat xavfsizligi inspektori omborda mog‘or belgilarini qidiradi, muzey saqlovchisi eski kitob va rasmlarni mog‘ordan asraydi, qo‘ziqorin yetishtiruvchi mitseliyni nazorat ostida o‘stiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uy yoki maktabdagi uchta nam va qorong‘i joyni, bitta quruq va yorug‘ joyni o‘ylab toping; qo‘ziqorinlar qayerda o‘sishi mumkinligini va nima uchun ekanini yozing.

Namunalar
C6H12O6achitqi→2C2H5OH + 2CO2↑
Shakar → spirt + karbonat angidrid
Non xamiriga achitqi qo‘shilganda shakar parchalanib CO₂ ajraladi, gaz pufakchalari xamirni g‘ovak qiladi; spirt pishirish paytida bug‘lanib ketadi.
Penitsill mog‘ori mitselliysi to‘siqli ko‘p hujayrali; undan antibiotik penitsillin ajratib olingan (A. Fleming, 1928).
Sinfda faoliyat

«Mitselliy va gifa». Qog‘oz yoki ip bilan mitselliy modelini yasang: har bir ip — gifa. So‘ng ikki guruh «tuban» (to‘siqsiz) va «yuksak» (to‘siqli) gifani ajrating. Haqiqiy zamburug‘larni mustaqil terib kelmang.

Mashq
1
Zamburug‘larning o‘simliklardan asosiy farqi nimada?
2
Achitqi qanday ko‘payadi va qanday jarayonni amalga oshiradi?
3
Qishloqda g‘o‘za vilt bilan kasallangan. Kurashning ikkita agrotexnik chorasini ayting.
4
Nima uchun lishayniklar havo toza bo‘lgan joylarda ko‘p, yirik shaharlarning ifloslangan markazlarida kam uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →