Zamburug‘lar dunyosi
Zamburug‘lar geterotrof eukariotlar: ularda xlorofill va plastidalar yo‘q, oziq moddalarni butun mitselliy yuzasi bilan shimib oladi. Tanasi — mitselliy — alohida ipchalar, ya’ni gifalardan iborat; tuban zamburug‘larda (po‘panak) gifa to‘siqsiz, yuksaklarida (penitsill) to‘siqli. Achitqi bir hujayrali bo‘lib, kurtaklanib ko‘payadi va shakarni spirt hamda karbonat angidridga parchalaydi; shu gaz xamirni ko‘pirtiradi. Parazit zamburug‘lar (bug‘doyda zang, g‘o‘zada vilt) hosilga katta zarar yetkazadi, saprofitlari esa bakteriyalar bilan birga o‘simlik va hayvon qoldiqlarini chiritadi. Mikoriza — daraxt ildizi bilan zamburug‘ning o‘zaro foydali birgaligi; lishayniklar esa zamburug‘ va suvo‘ti (yoki siyanobakteriya) simbiozidir, ular toza havo ko‘rsatkichi bo‘la oladi. Noma’lum qo‘ziqorinlarni terish va iste’mol qilish xavfli, chunki ba’zilari zaharli; buni faqat mutaxassis aniqlaydi.
| Zamburug‘ | Guruh | Belgisi |
|---|---|---|
| Mucor | quyi | gifalarda to‘siq yo‘q |
| Penicillium | yuqori | gifalarda to‘siq bor |
| Achitqi | — | bir hujayrali, kurtaklanadi |
Xaltada unutilgan non bir necha kundan keyin tukli, kulrang-yashil dog‘lar bilan qoplanadi. Ko‘ringani mog‘orning faqat usti: mitseliy ipchalari, ya’ni gifalar non ichiga ham tarqab ulgurgan bo‘ladi.
Oziq-ovqat xavfsizligi inspektori omborda mog‘or belgilarini qidiradi, muzey saqlovchisi eski kitob va rasmlarni mog‘ordan asraydi, qo‘ziqorin yetishtiruvchi mitseliyni nazorat ostida o‘stiradi.
Uy yoki maktabdagi uchta nam va qorong‘i joyni, bitta quruq va yorug‘ joyni o‘ylab toping; qo‘ziqorinlar qayerda o‘sishi mumkinligini va nima uchun ekanini yozing.
«Mitselliy va gifa». Qog‘oz yoki ip bilan mitselliy modelini yasang: har bir ip — gifa. So‘ng ikki guruh «tuban» (to‘siqsiz) va «yuksak» (to‘siqli) gifani ajrating. Haqiqiy zamburug‘larni mustaqil terib kelmang.