Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
6
Zamburug‘lar dunyosi
Darslik: 19–24-betlar
MaqsadZamburug‘lar va lishayniklarning tuzilishi, ko‘payishi hamda ahamiyatini tushuntirish.
Zamburug‘lar geterotrof eukariotlar: ularda xlorofill va plastidalar yo‘q, oziq moddalarni butun mitselliy yuzasi bilan shimib oladi. Tanasi — mitselliy — alohida ipchalar, ya’ni gifalardan iborat; tuban zamburug‘larda (po‘panak) gifa to‘siqsiz, yuksaklarida (penitsill) to‘siqli. Achitqi bir hujayrali bo‘lib, kurtaklanib ko‘payadi va shakarni spirt hamda karbonat angidridga parchalaydi; shu gaz xamirni ko‘pirtiradi. Parazit zamburug‘lar (bug‘doyda zang, g‘o‘zada vilt) hosilga katta zarar yetkazadi, saprofitlari esa bakteriyalar bilan birga o‘simlik va hayvon qoldiqlarini chiritadi. Mikoriza — daraxt ildizi bilan zamburug‘ning o‘zaro foydali birgaligi; lishayniklar esa zamburug‘ va suvo‘ti (yoki siyanobakteriya) simbiozidir, ular toza havo ko‘rsatkichi bo‘la oladi. Noma’lum qo‘ziqorinlarni terish va iste’mol qilish xavfli, chunki ba’zilari zaharli; buni faqat mutaxassis aniqlaydi.
Namunalar
Non xamiriga achitqi qo‘shilganda shakar parchalanib CO₂ ajraladi, gaz pufakchalari xamirni g‘ovak qiladi; spirt pishirish paytida bug‘lanib ketadi.
Penitsill mog‘ori mitselliysi to‘siqli ko‘p hujayrali; undan antibiotik penitsillin ajratib olingan (A. Fleming, 1928).
Sinfda faoliyat
«Mitselliy va gifa». Qog‘oz yoki ip bilan mitselliy modelini yasang: har bir ip — gifa. So‘ng ikki guruh «tuban» (to‘siqsiz) va «yuksak» (to‘siqli) gifani ajrating. Haqiqiy zamburug‘larni mustaqil terib kelmang.
Mashq
1
Zamburug‘larning o‘simliklardan asosiy farqi nimada?
Ular geterotrof, xlorofill va plastidalari yo‘q, fotosintez qilmaydi.
2
Achitqi qanday ko‘payadi va qanday jarayonni amalga oshiradi?
Kurtaklanish bilan; shakarni spirt va CO₂ gaziga parchalaydi (spirtli achish).
3
Qishloqda g‘o‘za vilt bilan kasallangan. Kurashning ikkita agrotexnik chorasini ayting.
To‘g‘ri almashlab ekish va viltga chidamli yangi g‘o‘za navlarini yaratib ekish.
4
Nima uchun lishayniklar havo toza bo‘lgan joylarda ko‘p, yirik shaharlarning ifloslangan markazlarida kam uchraydi?
Ular atmosferadan moddalarni bevosita to‘playdi va zararli gazlarga sezgir, shu sababli ifloslangan havoda nobud bo‘ladi, shuning uchun indikator bo‘ladi.