ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Modifikatsiya statistikasi va mutatsion o‘zgaruvchanlik

Darslar 60–61 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
61

Mutatsion (genotipik) o‘zgaruvchanlik

Darslik: 163–166-betlar
MaqsadMutatsiya, uning xillari (gen, xromosoma, genom; somatik va generativ), mutagenlar va ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
mutatsiya · mutationmutagen · mutagenpoliploidiya · polyploidygen (nuqtali) mutatsiya · gene (point) mutation
Tushuntirish

Mutatsiya — genetik materialning (gen yoki xromosomaning) to‘satdan va doimiy irsiy o‘zgarishi; mutatsiyaga uchragan organizm mutant. Gen (nuqtali) mutatsiyada bitta yoki bir necha nukleotid almashadi, shu sababli oqsildagi aminokislota ketma-ketligi o‘zgarishi mumkin (masalan, o‘roqsimon hujayrali kamqonlikda gemoglobin genidagi bitta nukleotid o‘zgargan); xromosoma mutatsiyasida xromosoma bo‘lagi yo‘qoladi, ikki barobar bo‘ladi yoki boshqa xromosomaga o‘tadi; genom mutatsiyasida xromosomalar soni o‘zgaradi: bitta ortiq-kam yoki butun to‘plamga karrali ko‘payadi — poliploidiya, o‘simliklarda keng tarqalgan va hosildorlikni oshirishi mumkin. Jinsiy hujayradagi (generativ) mutatsiya avlodga o‘tadi, tana hujayrasidagi (somatik) esa shu organizmning o‘zida qoladi, lekin jinssiz ko‘paytirishda avlodga o‘tishi mumkin. Mutatsiyalar dominant yoki retsessiv, foydali, zararli yoki neytral bo‘ladi; ko‘pchiligi retsessiv va neytral yoki zararli, lekin muhit o‘zgarsa, ba’zilari foydali bo‘ladi va tanlanish materialini beradi. Mutagenlar — mutatsiyani oshiruvchi omillar: rentgen va boshqa ionlovchi nurlar, ultrabinafsha nur, ba’zi kimyoviy moddalar; X.Myuller 1927-yilda rentgen nurlari mutatsiyani keskin oshirishini ko‘rsatdi.

TasnifMutatsiya turlari
O‘zgarish bo‘yichagen (nuqtaviy), xromosoma, genom (poliploidiya)
Hujayra bo‘yichasomatik, generativ
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zan olma daraxtining bitta shoxida boshqa rangli olmalar yetiladi. Bu bitta kurtakda yuz bergan o‘zgarish, ya’ni somatik mutatsiya. Bog‘bon bu shoxdan qalamcha olib payvand qilsa, yangi nav hosil bo‘lishi mumkin.

Kim ishlatadi

Bog‘bon kutilmagan shoxni payvand qilib ko‘paytiradi, seleksioner mutagenlar yordamida yangi nav olishga urinadi, genetik mutatsiyalarni o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘simlikda boshqalaridan farq qiladigan bitta barg, shox yoki gulni (yulmasdan) qidiring; bunday farq nima sabab bo‘lishi mumkinligini yozing.

Namunalar
O‘simlikAsosiy to‘plamPloidlikXromosomalar
Bug‘doy76n42
Uchlangan tarvuz113n33
Bug‘doyning yumshoq navi 6n = 42, asosiy to‘plam 7 ta xromosoma: 7 × 6 = 42 — geksaploid (poliploidiya). Triploid tarvuzda 3 × 11 = 33 xromosoma, urug‘siz bo‘ladi.
MutatsiyaQayerdaOqibat
Somatikteri hujayrasishu odamda qoladi
Generativtuxum hujayrabolaning barcha hujayralarida
Teri hujayrasidagi somatik mutatsiya o‘sha odamning o‘zida qoladi va avlodga o‘tmaydi; tuxum hujayradagi generativ mutatsiya esa bolada hamma hujayrada bo‘ladi. Shuning uchun ultrabinafsha nurdan terini quyoshdan himoya vositalari bilan asrash kerak.
Sinfda faoliyat

«Mutatsiya yo‘li». Kartochkalarda: nukleotid almashinuvi → oqsilda aminokislota o‘zgarishi → belgi o‘zgarishi zanjirini tuzing va gen mutatsiyasi misolini yozing. Ish xavfsiz: mutagenlar bilan o‘zingiz tajriba qilmang.

Mashq
1
Mutatsiya nima?
2
Qanday omillar mutagen bo‘ladi? Ikkita ayting.
3
Poliploid o‘simlikda asosiy to‘plam 9 ta xromosoma bo‘lsa, tetraploidda jami nechta?
4
Nima uchun jinsiy hujayradagi mutatsiya avlodga o‘tadi, teri hujayrasidagisi esa o‘tmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFoydadan bog‘chaga hadyaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →