ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Genetika asoslari va Mendel qonunlari

Darslar 47–48 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
48

G. Mendel qonunlari. Monoduragay chatishtirish

Darslik: 130–136-betlar
MaqsadMendelning birinchi va ikkinchi qonunlari, chala dominantlik, tahliliy chatishtirish va gametalar sofligi gipotezasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
dominant belgi · dominant traitretsessiv belgi · recessive traitgomozigota / geterozigota · homozygote / heterozygoteallel genlar · allelic genes
Tushuntirish

G. Mendel (1865) no‘xatda bir juft belgi bilan farq qiluvchi organizmlarni chatishtirdi (monoduragay chatishtirish) va natijalarni avlodlar bo‘yicha miqdoran sanadi; qonunlari 1900-yilda G. de Friz, K. Korrens va E. Chermak tomonidan qayta kashf etildi. Birinchi qonun (F1 ning bir xilligi, dominantlik): ikki xil gomozigotani chatishtirsak, F1 hammasi bir xil va faqat bitta ota-ona belgisiga ega: AA × aa → hammasi Aa. Ikkinchi qonun (ajralish): F1 geterozigotalarini o‘zaro chatishtirsak, F2 da fenotip bo‘yicha 3:1 (¾ dominant, ¼ retsessiv), genotip bo‘yicha 1:2:1 (AA : Aa : aa); Aa × Aa → ¼ AA, ½ Aa, ¼ aa. Chala dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega (namozshomguldagi qizil × oq → pushti), shuning uchun F2 da fenotip ham, genotip ham 1:2:1. Dominant fenotipli organizm AA yoki Aa bo‘lishi mumkin; buni tahliliy chatishtirish (× aa) aniqlaydi: AA × aa → hammasi dominant; Aa × aa → 1 : 1 (Aa : aa). Gametalar sofligi gipotezasi: duragayda omillar aralashib ketmaydi, har bir gameta allel genlar juftidan faqat bittasini oladi (meyozda gomologik xromosomalar ajraladi); allel genlar — gomologik xromosomalarning bir xil o‘rnida joylashgan, bir belgining muqobil shakllarini belgilovchi genlar.

P: ♀ Aa × ♂ Aa
♀ \ ♂Aa
AAAAa
aAaaa
Genotip: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
Fenotip: 3 : 1
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘i to‘garagi ikkita binafsha gulli o‘simlikdan olingan urug‘ni ekadi. Ba’zi nihollar oq gul bilan chiqadi. Xato yuz bermagan: oq rang ona o‘simliklarda yashirin bo‘lgan va u nihollarning tasodifiy emas, ma’lum tartibli ulushida paydo bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Seleksioner o‘simlikda yashirin genni sinaydi, urug‘ sifati laboranti navning tozaligini tekshiradi, chorvachilik mutaxassisi zotli podani rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yopiq sumka yoki qutini tasavvur qiling: uni ochmasdan ichida nima borligini bilishning bitta yo‘lini yozing va bu tahliliy chatishtirishga qanday o‘xshashini ayting.

Namunalar
02004006008001000900300SariqYashilUrug‘lar (F₂)
No‘xat: sariq don (A) yashil (a) ustidan dominant. Aa × Aa → ¼ AA, ½ Aa, ¼ aa: 3 sariq : 1 yashil. F2 da 1200 ta don bo‘lsa, taxminan 1200 ÷ 4 × 3 = 900 ta sariq, 300 ta yashil.
ChatishtirishAvlod
RR × rrhammasi Rr, pushti
Rr × Rr¼ qizil : ½ pushti : ¼ oq (1:2:1)
Rr × rr½ pushti : ½ oq
Qizil gulli namozshomgul (RR) × oq gulli (rr) → F1 hammasi Rr, pushti. F1 × F1 → ¼ RR (qizil), ½ Rr (pushti), ¼ rr (oq) = 1:2:1. Pushti × oq (Rr × rr) → ½ pushti, ½ oq.
Sinfda faoliyat

«Pennet katagi». Daftarda 2×2 katak chizing: yuqorida ota gametalari (A, a), chapda ona gametalari (A, a). Kataklarni to‘ldiring va nisbatlarni yozing. Keyin Aa × aa uchun takrorlang.

Mashq
1
Mendelning birinchi qonunini ayting.
2
Aa × Aa chatishtirishda F2 da genotip va fenotip nisbatini yozing.
3
Geterozigota no‘xatlar (sariq, Aa) o‘zaro chatishtirilib 800 ta don olindi. Taxminan nechtasi yashil (aa)?
4
Nima uchun sariq donli no‘xatning genotipini tahliliy chatishtirish orqali aniqlaymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi topshirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →