ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Postembrional rivojlanish va ontogenez qonuniyatlari

Darslar 44–46 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
46

Rivojlanishning umumiy qonuniyatlari. Biogenetik qonun. Embrionlarning o‘xshashlik qonuni

Darslik: 124–126-betlar
MaqsadOntogenez qonuniyatlarini: K. Ber qonuni (embrional o‘xshashlik) va biogenetik qonunni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
embrional o‘xshashlik · embryonic similarityembrional divergensiya · embryonic divergencebiogenetik qonun · biogenetic lawfilogenez · phylogeny
Tushuntirish

K. Ber (1828) aniqladi: bir tip hayvonlarning embrionlari rivojlanishning dastlabki bosqichlarida bir-biriga juda o‘xshash bo‘ladi — bu embrional o‘xshashlik qonuni. Keyingi bosqichlarda avval katta guruh (sinf), keyin oila, urug‘ va tur belgilari paydo bo‘ladi, ya’ni embrionlar o‘xshashlikdan farqlanishga o‘tadi — bu embrional divergensiya. Masalan, baliq, kaltakesak, tovuq va odam embrionlarida dastlab xorda va jabra yoylari bor; faqat keyin ularning farqlari ko‘rinadi. Nemis olimlari F. Myuller va E. Gekkel biogenetik qonunni ilgari surdi: ontogenez filogenezning qisqa va tezlashgan takrorlanishidir (filogenez — turning tarixiy rivojlanishi). Hozirgi fan buni aniq takrorlanish emas, balki umumiy kelib chiqish izlari deb baholaydi: embrion ajdodning voyaga yetgan shaklini emas, ajdod embrionining belgilarini saqlaydi. Embrional o‘xshashlik umurtqali hayvonlarning umumiy ajdoddan kelib chiqqanini ko‘rsatadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tadqiqotchilar baliq murtaklarini o‘rganadi: ular shaffof bo‘lgani uchun tana tuzilishi qanday shakllanishi ko‘rinib turadi. Umurtqali hayvonlarning dastlabki rivojlanishi o‘xshash bo‘lgani uchun natijalar boshqa hayvonlarni tushunishga ham yordam beradi.

Kim ishlatadi

Rivojlanish biologi murtak rivojlanishini kuzatadi, paleontolog qazilma skeletlarni solishtiradi, muzey o‘qituvchisi hayvonlar qarindoshligini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bilgan ikki hayvonni tanlab, tana tuzilishidagi ikkita o‘xshash va ikkita farqli belgini yozing.

Namunalar
Odam embrionida jabra yoylari bor, lekin odamda jabra paydo bo‘lmaydi: bu baliqsimon ajdodlar bilan umumiy kelib chiqishning izi.
Tovuq va kaltakesak embrionlarini farqlash qiyin bo‘lgan bosqich — ularning embrional o‘xshashligi; keyin tuklar va tangachalar paydo bo‘lib, farq ortadi (divergensiya).
Sinfda faoliyat

«Embrion qatori». Darslik yoki ishonchli manbadagi baliq, salamandra, toshbaqa, tovuq, quyon va odam embrionlari rasmini 3 bosqichda solishtiring. Qaysi bosqichda ular o‘xshash, qaysida farqli? Daftarga yozing.

Mashq
1
K. Ber qonunini ayting.
2
Biogenetik qonunni kimlar ilgari surgan?
3
Embrionda 5 juft jabra yoyi bo‘lsa, ular jami nechta?
4
Nima uchun biogenetik qonunni bugun «aniq takrorlanish» deb emas, «umumiy kelib chiqish izlari» deb tushunamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →