Embrion rivojlanishiga tashqi muhitning ta’siri
Embrion tashqi muhit va ona organizmi sharoitiga sezgir; ayniqsa organogenez davrida zararli omillar nuqsonlarga olib kelishi mumkin. Spirtli ichimlik, nikotin va giyohvand moddalar ona qoni orqali homilaga o‘tadi va uning o‘sishi hamda miya rivojlanishini buzadi; shuning uchun homilador ayol ularni iste’mol qilmasligi, ayrim yuqumli kasalliklar va dorilarda esa shifokor bilan maslahatlashishi lozim. Gomeostaz — organizm ichki muhitining nisbiy doimiyligi (tana harorati, qon tarkibi, kislotalik); u ontogenezda barqarorlikni saqlaydi. Regeneratsiya — yo‘qolgan yoki shikastlangan qism va to‘qimalarning tiklanishi: kaltakesak dumi, gidra va planariya tanasi, odamda teri va jigar tiklanadi. Anabioz — hayot jarayonlari deyarli to‘xtaydigan vaqtinchalik holat, noqulay sharoitda (sovuq, qurg‘oqchilik) uchraydi: bakteriya sporalari, tuban hayvonlar va ba’zi urug‘lar shunday saqlanadi. Akseleratsiya — so‘nggi yuz yillikda bolalar va o‘smirlarning jismoniy rivojlanishi va balog‘atga yetishining tezlashuvi; sababi ovqatlanish va turmush sharoitining yaxshilanishi bilan bog‘lanadi.
| Tushuncha | Misol |
|---|---|
| Gomeostaz | tana harorati ≈ 36,6 °C |
| Regeneratsiya | kaltakesak dumi, gidra, teri, jigar |
| Anabioz | bakteriya sporalari, ayrim urug‘lar |
Urug‘ bankida urug‘lar quruq va sovuq joyda o‘nlab yillar saqlanadi. Namlik tegsa, shuncha vaqtdan keyin ham unib chiqadi. Shu usul noyob navlarni saqlashga yordam beradi.
Urug‘ banki xodimi noyob navlarni saqlaydi, oziq-ovqat texnologi quritilgan madaniyatlarni tayyorlaydi, botanik o‘simlik qayta tiklanishini kuzatadi.
Uchta «uyquda» bo‘lgan narsani o‘ylab toping (masalan, paketdagi urug‘) va ularni uyg‘otish uchun nima kerakligini yozing.
«Qaysi tushuncha?». Sinf 6 ta holatni o‘qiydi (qon shakar miqdorining barqarorligi, gidraning kesilgan qismi tiklanishi, sporaning sovuqda saqlanishi, bolalar bo‘yining ortishi va h.k.); har biriga tushunchani toping.