ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Postembrional rivojlanish va ontogenez qonuniyatlari

Darslar 44–46 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
45

Embrion rivojlanishiga tashqi muhitning ta’siri

Darslik: 122–123-betlar
MaqsadTashqi muhit omillarining embrion rivojlanishiga ta’sirini va gomeostaz, regeneratsiya, anabioz, akseleratsiya tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
gomeostaz · homeostasisregeneratsiya · regenerationanabioz · anabiosisakseleratsiya · acceleration
Tushuntirish

Embrion tashqi muhit va ona organizmi sharoitiga sezgir; ayniqsa organogenez davrida zararli omillar nuqsonlarga olib kelishi mumkin. Spirtli ichimlik, nikotin va giyohvand moddalar ona qoni orqali homilaga o‘tadi va uning o‘sishi hamda miya rivojlanishini buzadi; shuning uchun homilador ayol ularni iste’mol qilmasligi, ayrim yuqumli kasalliklar va dorilarda esa shifokor bilan maslahatlashishi lozim. Gomeostaz — organizm ichki muhitining nisbiy doimiyligi (tana harorati, qon tarkibi, kislotalik); u ontogenezda barqarorlikni saqlaydi. Regeneratsiya — yo‘qolgan yoki shikastlangan qism va to‘qimalarning tiklanishi: kaltakesak dumi, gidra va planariya tanasi, odamda teri va jigar tiklanadi. Anabioz — hayot jarayonlari deyarli to‘xtaydigan vaqtinchalik holat, noqulay sharoitda (sovuq, qurg‘oqchilik) uchraydi: bakteriya sporalari, tuban hayvonlar va ba’zi urug‘lar shunday saqlanadi. Akseleratsiya — so‘nggi yuz yillikda bolalar va o‘smirlarning jismoniy rivojlanishi va balog‘atga yetishining tezlashuvi; sababi ovqatlanish va turmush sharoitining yaxshilanishi bilan bog‘lanadi.

TushunchaMisol
Gomeostaztana harorati ≈ 36,6 °C
Regeneratsiyakaltakesak dumi, gidra, teri, jigar
Anabiozbakteriya sporalari, ayrim urug‘lar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Urug‘ bankida urug‘lar quruq va sovuq joyda o‘nlab yillar saqlanadi. Namlik tegsa, shuncha vaqtdan keyin ham unib chiqadi. Shu usul noyob navlarni saqlashga yordam beradi.

Kim ishlatadi

Urug‘ banki xodimi noyob navlarni saqlaydi, oziq-ovqat texnologi quritilgan madaniyatlarni tayyorlaydi, botanik o‘simlik qayta tiklanishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uchta «uyquda» bo‘lgan narsani o‘ylab toping (masalan, paketdagi urug‘) va ularni uyg‘otish uchun nima kerakligini yozing.

Namunalar
Kaltakesak dumini yo‘qotsa, yangisi o‘sadi — regeneratsiya. Odam tanasi 36,6 °C atrofida saqlanadi — gomeostaz.
Qurg‘oqchilikda ba’zi mayda jonzotlar quruq holda yillab «uxlaydi» va namlikda tirilib ketadi — anabioz.
Sinfda faoliyat

«Qaysi tushuncha?». Sinf 6 ta holatni o‘qiydi (qon shakar miqdorining barqarorligi, gidraning kesilgan qismi tiklanishi, sporaning sovuqda saqlanishi, bolalar bo‘yining ortishi va h.k.); har biriga tushunchani toping.

Mashq
1
Gomeostaz nima?
2
Spirt va nikotin homilaga qanday yetib boradi?
3
Planariya 3 bo‘lakka kesilsa, har biri tiklanib yangi planariya bo‘lsa, 5 ta planariyadan jami nechta bo‘ladi?
4
Nima uchun homilador ayol spirtli ichimlik ichmasligi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahordan oldingi qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →