Jinsiy ko‘payish
Jinsiy ko‘payishda yangi organizm ikki gametaning qo‘shilishidan rivojlanadi; gametalar jinsiy bezlarda hosil bo‘ladi. Bu ota va ona irsiy belgilarini birlashtirib, avlodning xilma-xilligi va o‘zgargan sharoitga moslashuvini oshiradi; evolutsiyada juda muhim. Spermatozoid kichik, harakatchan: bosh (yadro, akrosoma — tuxum qobig‘ini eritadigan fermentli qism), bo‘yin va dumdan iborat, mitoxondriyalar energiya beradi. Tuxum hujayra yirik, harakatsiz, zaxira oziq (sariqlik) saqlaydi; qush va sudralib yuruvchilarda u ayniqsa yirik. Gametogenez to‘rt davrdan iborat: ko‘payish (mitoz bilan hujayralar soni ortadi), o‘sish (hujayra kattalashadi, DNK ikki hissa ortadi), yetilish (meyoz, gaploid to‘plam) va shakllanish. Spermatogenezda bitta birlamchi hujayradan 4 ta spermatozoid hosil bo‘ladi (urug‘donda); ovogenezda bitta birlamchi hujayradan bitta yetuk tuxum hujayra va uchta kichik yo‘naltiruvchi tanacha hosil bo‘ladi (tuxumdonda), chunki oziq moddalar bitta hujayrada to‘planadi.
Bir tug‘ishda tug‘ilgan mushuk bolalarining rangi va naqshi turlicha bo‘lishi mumkin. Har bir jinsiy hujayra genlarning o‘ziga xos to‘plamini oladi va ular qo‘shilganda har safar yangi kombinatsiya paydo bo‘ladi.
Hayvon boquvchisi zotdagi xilma-xillikni kuzatadi, urug‘chilik seleksioneri avlodlar orasida kerakli o‘simlikni tanlaydi, veterinar hayvonlar ko‘payishini kuzatadi.
Bitta daraxtdan tushgan beshta bargni (yoki bir paketdagi urug‘larni) yonma-yon qo‘ying va ular orasidagi uchta farqni yozing.
| Jarayon | Bitta birlamchi hujayradan |
|---|---|
| Spermatogenez | 4 ta spermatozoid |
| Oogenez | 1 ta yetuk tuxum hujayra |
«Gameta portreti». Ikkita katta plakat: spermatozoid va tuxum hujayra. Guruhlar qismlarini (akrosoma, yadro, sariqlik, mitoxondriya, dum) mos plakatga yopishtirib, vazifasini yozadi.