ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Ko‘payish xillari va jinsiy ko‘payish

Darslar 40–41 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
41

Jinsiy ko‘payish

Darslik: 106–110-betlar
MaqsadJinsiy ko‘payishning mohiyatini, gametalarning tuzilishini va gametogenez (spermatogenez, ovogenez) bosqichlarini bilish.
Yangi so‘zlar
gameta · gametespermatozoid · spermatozoontuxum hujayra · egg cell (ovum)gametogenez · gametogenesis
Tushuntirish

Jinsiy ko‘payishda yangi organizm ikki gametaning qo‘shilishidan rivojlanadi; gametalar jinsiy bezlarda hosil bo‘ladi. Bu ota va ona irsiy belgilarini birlashtirib, avlodning xilma-xilligi va o‘zgargan sharoitga moslashuvini oshiradi; evolutsiyada juda muhim. Spermatozoid kichik, harakatchan: bosh (yadro, akrosoma — tuxum qobig‘ini eritadigan fermentli qism), bo‘yin va dumdan iborat, mitoxondriyalar energiya beradi. Tuxum hujayra yirik, harakatsiz, zaxira oziq (sariqlik) saqlaydi; qush va sudralib yuruvchilarda u ayniqsa yirik. Gametogenez to‘rt davrdan iborat: ko‘payish (mitoz bilan hujayralar soni ortadi), o‘sish (hujayra kattalashadi, DNK ikki hissa ortadi), yetilish (meyoz, gaploid to‘plam) va shakllanish. Spermatogenezda bitta birlamchi hujayradan 4 ta spermatozoid hosil bo‘ladi (urug‘donda); ovogenezda bitta birlamchi hujayradan bitta yetuk tuxum hujayra va uchta kichik yo‘naltiruvchi tanacha hosil bo‘ladi (tuxumdonda), chunki oziq moddalar bitta hujayrada to‘planadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bir tug‘ishda tug‘ilgan mushuk bolalarining rangi va naqshi turlicha bo‘lishi mumkin. Har bir jinsiy hujayra genlarning o‘ziga xos to‘plamini oladi va ular qo‘shilganda har safar yangi kombinatsiya paydo bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Hayvon boquvchisi zotdagi xilma-xillikni kuzatadi, urug‘chilik seleksioneri avlodlar orasida kerakli o‘simlikni tanlaydi, veterinar hayvonlar ko‘payishini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bitta daraxtdan tushgan beshta bargni (yoki bir paketdagi urug‘larni) yonma-yon qo‘ying va ular orasidagi uchta farqni yozing.

Namunalar
JarayonBitta birlamchi hujayradan
Spermatogenez4 ta spermatozoid
Oogenez1 ta yetuk tuxum hujayra
20 ta birlamchi spermatotsitdan meyoz natijasida 20 × 4 = 80 spermatozoid hosil bo‘ladi.
20 ta birlamchi ootsitdan faqat 20 ta yetuk tuxum hujayra hosil bo‘ladi (qolgan 60 tasi yo‘naltiruvchi tanachalar).
Sinfda faoliyat

«Gameta portreti». Ikkita katta plakat: spermatozoid va tuxum hujayra. Guruhlar qismlarini (akrosoma, yadro, sariqlik, mitoxondriya, dum) mos plakatga yopishtirib, vazifasini yozadi.

Mashq
1
Jinsiy ko‘payishning jinssizdan asosiy afzalligi nima?
2
Gametogenezning to‘rt davrini ayting.
3
30 ta birlamchi spermatotsitdan nechta spermatozoid hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun tuxum hujayra spermatozoiddan ancha yirik, lekin harakatsiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOddiy kelishuv nimani aytishi kerakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →