ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Viruslar va prokariotlar

Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
4

Prokariot hujayralar

Darslik: 13–16-betlar
MaqsadProkariot hujayralarning tuzilishini, bakteriyalar va ko‘k-yashil suvo‘tlarining xususiyatlarini va ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
prokariot · prokaryotespora · sporeaerob va anaerob · aerobe and anaerobetugunak bakteriyalar · nodule bacteria
Tushuntirish

Prokariotlarda shakllangan yadro yo‘q: halqasimon DNK sitoplazmada joylashgan, mitoxondriya va plastidalar kabi membranali organoidlar bo‘lmaydi. Ular mitoz bilan emas, oddiy ikkiga bo‘linish bilan ko‘payadi (darslikda bu amitoz deb yuritiladi). Bakteriyalar shakliga ko‘ra kokklar (sharsimon), batsillalar (tayoqsimon) va vibrion hamda spirillalar (buralgan) bo‘ladi; noqulay sharoitda ba’zilari chidamli spora hosil qiladi. Kislorodli muhitda yashaydigani aerob, kislorodsizda yashaydigani anaerob deyiladi. Bakteriyalar chirish va achitishda, sut mahsulotlari, qatiq, silos tayyorlashda foydali; dukkakli o‘simliklar ildizidagi tugunak bakteriyalar havodagi azotni o‘zlashtirib tuproqni boyitadi. Parazit bakteriyalar sil, vabo, kuydirgi kabi kasalliklarni keltiradi; emlash, toza suv va gigiyena bulardan saqlaydi. Ko‘k-yashil suvo‘tlar (siyanobakteriyalar) xlorofill bilan fotosintez qiladi, ham prokariot hisoblanadi: ossillatoriya ipsimon, nostok koloniya hosil qiladi.

BelgiProkariotlarEukariotlar
Shakllangan yadroyo‘qbor
DNKhalqasimon, sitoplazmadayadroda
Mitoxondriya, plastidlaryo‘qbor
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab bog‘idagi to‘garak a’zolari sabzavot po‘choqlari va quruq barglarni uyum qilib qo‘yadi. Bir necha oydan keyin uyum qora, g‘ovak kompostga aylanadi: parchalovchi bakteriyalar qoldiqlarni o‘simliklar o‘zlashtira oladigan mineral moddalarga aylantirgan.

Kim ishlatadi

Oqava suvni tozalash inshootining texnigi bakteriyalardan suvni tozalashda foydalanadi, dehqon kompost tayyorlaydi, pishloq va tuzlama ishlab chiqaruvchi achitqi bakteriyalar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki bog‘da barglar chirib borayotgan joyni (qo‘l tegizmay, kovlamay) kuzating va u yerda kim ishlayotgani haqida ikki gap yozing.

Namunalar
Qatiq tayyorlashda sut bakteriyalari sut shakarini achitadi — bu bakteriyalarning foydali faoliyatiga misol.
Beda yoki yo‘ng‘ichqa ildizidagi tugunaklar: ular ichidagi bakteriyalar havo azotini bog‘lab, tuproqni mineral azotga boyitadi.
Sinfda faoliyat

«Bakteriya sinfi». Doskada uch shaklni (koklar, tayoqchalar, spirallar) chizing; o‘quvchilar tabiatdan va hayotdan misollar (qatiq, kuydirgi, tugunak) yozilgan kartochkalarni zararli yoki foydali ustuniga qo‘yadi. Mikroblar bilan tajribani uyda o‘tkazmang.

Mashq
1
Prokariotlarning eukariotlardan asosiy farqini ayting.
2
Bakteriyalarning shakli bo‘yicha uch guruhini yozing va har birining ko‘rinishini tasvirlang.
3
Dukkakli ekinlar yetishtirilgan dalaga keyingi yili bug‘doy ekiladi. Tuproqda azot nima uchun ko‘proq bo‘lishi mumkin?
4
Nima uchun sut va go‘sht muzlatkichda saqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMijozlar nima istaydi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →