Prokariot hujayralar
Prokariotlarda shakllangan yadro yo‘q: halqasimon DNK sitoplazmada joylashgan, mitoxondriya va plastidalar kabi membranali organoidlar bo‘lmaydi. Ular mitoz bilan emas, oddiy ikkiga bo‘linish bilan ko‘payadi (darslikda bu amitoz deb yuritiladi). Bakteriyalar shakliga ko‘ra kokklar (sharsimon), batsillalar (tayoqsimon) va vibrion hamda spirillalar (buralgan) bo‘ladi; noqulay sharoitda ba’zilari chidamli spora hosil qiladi. Kislorodli muhitda yashaydigani aerob, kislorodsizda yashaydigani anaerob deyiladi. Bakteriyalar chirish va achitishda, sut mahsulotlari, qatiq, silos tayyorlashda foydali; dukkakli o‘simliklar ildizidagi tugunak bakteriyalar havodagi azotni o‘zlashtirib tuproqni boyitadi. Parazit bakteriyalar sil, vabo, kuydirgi kabi kasalliklarni keltiradi; emlash, toza suv va gigiyena bulardan saqlaydi. Ko‘k-yashil suvo‘tlar (siyanobakteriyalar) xlorofill bilan fotosintez qiladi, ham prokariot hisoblanadi: ossillatoriya ipsimon, nostok koloniya hosil qiladi.
| Belgi | Prokariotlar | Eukariotlar |
|---|---|---|
| Shakllangan yadro | yo‘q | bor |
| DNK | halqasimon, sitoplazmada | yadroda |
| Mitoxondriya, plastidlar | yo‘q | bor |
Maktab bog‘idagi to‘garak a’zolari sabzavot po‘choqlari va quruq barglarni uyum qilib qo‘yadi. Bir necha oydan keyin uyum qora, g‘ovak kompostga aylanadi: parchalovchi bakteriyalar qoldiqlarni o‘simliklar o‘zlashtira oladigan mineral moddalarga aylantirgan.
Oqava suvni tozalash inshootining texnigi bakteriyalardan suvni tozalashda foydalanadi, dehqon kompost tayyorlaydi, pishloq va tuzlama ishlab chiqaruvchi achitqi bakteriyalar bilan ishlaydi.
Hovlida yoki bog‘da barglar chirib borayotgan joyni (qo‘l tegizmay, kovlamay) kuzating va u yerda kim ishlayotgani haqida ikki gap yozing.
«Bakteriya sinfi». Doskada uch shaklni (koklar, tayoqchalar, spirallar) chizing; o‘quvchilar tabiatdan va hayotdan misollar (qatiq, kuydirgi, tugunak) yozilgan kartochkalarni zararli yoki foydali ustuniga qo‘yadi. Mikroblar bilan tajribani uyda o‘tkazmang.