Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
4
Prokariot hujayralar
Darslik: 13–16-betlar
MaqsadProkariot hujayralarning tuzilishini, bakteriyalar va ko‘k-yashil suvo‘tlarining xususiyatlarini va ahamiyatini bilish.
Yangi so‘zlar
prokariot · prokaryotespora · sporeaerob va anaerob · aerobe and anaerobetugunak bakteriyalar · nodule bacteria
Tushuntirish
Prokariotlarda shakllangan yadro yo‘q: halqasimon DNK sitoplazmada joylashgan, mitoxondriya va plastidalar kabi membranali organoidlar bo‘lmaydi. Ular mitoz bilan emas, oddiy ikkiga bo‘linish bilan ko‘payadi (darslikda bu amitoz deb yuritiladi). Bakteriyalar shakliga ko‘ra kokklar (sharsimon), batsillalar (tayoqsimon) va vibrion hamda spirillalar (buralgan) bo‘ladi; noqulay sharoitda ba’zilari chidamli spora hosil qiladi. Kislorodli muhitda yashaydigani aerob, kislorodsizda yashaydigani anaerob deyiladi. Bakteriyalar chirish va achitishda, sut mahsulotlari, qatiq, silos tayyorlashda foydali; dukkakli o‘simliklar ildizidagi tugunak bakteriyalar havodagi azotni o‘zlashtirib tuproqni boyitadi. Parazit bakteriyalar sil, vabo, kuydirgi kabi kasalliklarni keltiradi; emlash, toza suv va gigiyena bulardan saqlaydi. Ko‘k-yashil suvo‘tlar (siyanobakteriyalar) xlorofill bilan fotosintez qiladi, ham prokariot hisoblanadi: ossillatoriya ipsimon, nostok koloniya hosil qiladi.
Namunalar
Qatiq tayyorlashda sut bakteriyalari sut shakarini achitadi — bu bakteriyalarning foydali faoliyatiga misol.
Beda yoki yo‘ng‘ichqa ildizidagi tugunaklar: ular ichidagi bakteriyalar havo azotini bog‘lab, tuproqni mineral azotga boyitadi.
Sinfda faoliyat
«Bakteriya sinfi». Doskada uch shaklni (koklar, tayoqchalar, spirallar) chizing; o‘quvchilar tabiatdan va hayotdan misollar (qatiq, kuydirgi, tugunak) yozilgan kartochkalarni zararli yoki foydali ustuniga qo‘yadi. Mikroblar bilan tajribani uyda o‘tkazmang.
Mashq
1
Prokariotlarning eukariotlardan asosiy farqini ayting.
Prokariotlarda shakllangan yadro va membranali organoidlar yo‘q; DNK halqasimon holda sitoplazmada.
2
Bakteriyalarning shakli bo‘yicha uch guruhini yozing va har birining ko‘rinishini tasvirlang.
Sovuqda bakteriyalar sekin ko‘payadi, shuning uchun mahsulot kechroq buziladi. Ammo sovuq bakteriyalarni o‘ldirmaydi, shuning uchun mahsulot muzlatkichda ham cheksiz saqlanmaydi.