ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Xemosintez va oqsil biosintezi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
35

Hujayrada plastik almashinuv

Darslik: 88–92-betlar
MaqsadDNK replikatsiyasi, transkripsiya, genetik kod va translyatsiya (oqsil biosintezi) jarayonlarini bosqichma-bosqich tushuntirish va oddiy masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
replikatsiya · replicationtranskripsiya · transcriptiontranslyatsiya · translationgenetik kod (kodon) · genetic code (codon)
Tushuntirish

Replikatsiyada fermentlar DNK qo‘sh spirali zanjirlarini ajratadi va har bir zanjirga komplementar yangi zanjir qurib, ikkita bir xil DNK hosil qiladi; har birida bitta eski, bitta yangi zanjir bor. Transkripsiyada yadroda DNKning bir zanjiri qolipida komplementar i-RNK sintezlanadi (timin o‘rniga uratsil: A–U, T–A, G–C, C–G). Genetik kod — 20 aminokislotaning 4 xil nukleotid yordamida yozilishi: har bir aminokislotani i-RNKdagi uchta nukleotid — triplet (kodon) belgilaydi. Kodlar 4 × 4 × 4 = 64 ta: 61 tasi aminokislotalarni kodlaydi (ko‘p aminokislotalarni bir nechta kodon), 3 tasi (UAA, UAG, UGA) sintezni to‘xtatadi; AUG boshlanishni va metioninni bildiradi. Kod universal: bakteriyadan odamgacha deyarli bir xil. Translyatsiyada ribosoma i-RNK bo‘ylab suriladi, har bir kodonga komplementar antikodonli t-RNK mos aminokislotani keltiradi va aminokislotalar peptid bog‘ bilan birikadi. Gen — bitta oqsil (yoki RNK) haqida axborot saqlovchi DNK qismi. Qisqartirilgan jadval: AUG – Met, UUU – Fen, GGC – Gli, GAA – Glu, UGG – Tri, AAA – Liz, CCU – Pro, GCU – Ala.

TACGGCATTAAGACTDNAAUGCCGUAAUUCUGAmRNA

iRNKda timin (T) o‘rniga uratsil (U): A–U, T–A, C–G, G–C

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Jinoyat laboratoriyasida juda oz miqdordagi DNK izi laboratoriyada ko‘p nusxaga ko‘paytiriladi. Bunda DNK ning replikatsiyadagi nusxa olish g‘oyasidan foydalaniladi: har bir zanjir yangi komplementar zanjir uchun qolip bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Sud-ekspertiza laboranti DNK ni ko‘paytirib tahlil qiladi, biotexnolog bakteriyaga kerakli oqsilni ishlab chiqarishni o‘rgatadi, genetik gen ishlashini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Faqat uch harfli so‘zlardan iborat gap yozing, bo‘shliqlarsiz birlashtiring va o‘qishni ikkinchi harfdan boshlang: gap qanday buzilishini ko‘rib, bu o‘qish ramkasi bilan bog‘lang.

Namunalar
TAAUCGAUAUAUCGCGGC
DNK zanjiri TAC–AAA–CCG bo‘lsa, i-RNK: AUG–UUU–GGC, oqsil: Met–Fen–Gli.
100 aminokislotali oqsilni kodlovchi qismda 100 × 3 = 300 nukleotid bor; nukleotidlar orasi 0,34 nm bo‘lsa, uzunlik 300 × 0,34 = 102 nm.
Sinfda faoliyat

«Oqsil fabrikasi». Sinfdan 4 guruh: DNK (kod yozuvi), i-RNK (nusxa ko‘chiruvchi), ribosoma (o‘quvchi), t-RNK (aminokislota tashuvchi). Berilgan DNK tripletlaridan oqsilni «yig‘ish» o‘yini; jadvaldan foydalaning.

Mashq
1
DNK zanjiri TACGAATGG bo‘lsa, i-RNKni yozing.
TACGAATGG
2
DNK zanjiri TAC–CTT–ACC–ATT bo‘lsa, i-RNK va oqsilni toping (jadvaldan). ATT → UAA stop.
TACCTTACCATT
3
Oqsil 150 ta aminokislotadan iborat bo‘lsa, uni kodlovchi i-RNK qismida nechta nukleotid bor (stop kodonsiz)?
4
Nima uchun genetik kodning universalligi biotexnologiya uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →