Furqat musaddasi, «Kashmirda» va g‘azalda badiiy vositalar
Darslar 24–25 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
25
G‘azalda badiiy tasvir vositasining o‘rni
Darslik: 125–128-betlar
MaqsadMumtoz adabiyotshunoslikning uch qismini va g‘azalda ishlatiladigan badiiy tasvir vositalarini (tashxis, husni ta’lil, mubolag‘a, talmeh, ishtiqoq, tazod, tajnis) farqlash.
Yangi so‘zlar
ilmi badi‘ · the science of artistic devices (badi‘)talmeh · talmeh (allusion to a story or person)ishtiqoq · ishtiqoq (use of words from one root)tazod · tazod (antithesis)
Tushuntirish
Mumtoz adabiyotshunoslik uch qismdan iborat: aruz ilmi (she’r vazni), qofiya ilmi va badiiyat ilmi, ya’ni ilmi badi‘ («chiroyli, nodir ifoda ilmi»). Badiiy tasvir vositalari oddiy fikrni shoirona tarzda ifodalaydi. Tashxis – narsani odamday jonlantirish; husni ta’lil – hodisani aloqasiz, ammo chiroyli sabab bilan izohlash; mubolag‘a – o‘ta bo‘rttirish; talmeh – tarixiy voqea, shaxs yoki adabiy qahramonga ishora (masalan, Yusuf va Ya’qub). Ishtiqoq – o‘zakdosh so‘zlarni qo‘llash (jon va jonona), tazod – qarama-qarshi ma’noli so‘zlarni qarama-qarshi qo‘yish (ayoq va bosh), tajnis – shakldosh so‘zlar o‘yini (toshurmoq va tosh urmoq). Mumtoz she’riyatda shisha, ko‘za, kosa kabi timsollar ko‘pincha ko‘ngilni, may, sharob esa ishq va mehrni bildiradi. Bayt tahlilida avval so‘zlar ma’nosi aniqlanadi, gap bo‘laklari odatdagi tartibga keltiriladi, so‘ng shoir nima demoqchi ekani va uni qanday aytgani izohlanadi.
Namunalar
Misol: Atoyi baytida gul yorning ta’rifini eshitib, uyatdan qizaradi: gul odamday uyaladi – tashxis; qizil gulning paydo bo‘lishi ta’rif tufayli deyilishi – husni ta’lil.
Misol: «Yusufi husn» va «Ya’qubtek baytul hazan» ifodalari Yusuf bilan Ya’qub qissasiga ishora (talmeh): oshiq yorning ayriliqda uni Ya’qubdek qayg‘uga solmasligini so‘raydi. Voqeani bilgan o‘quvchi baytni to‘liqroq tushunadi.
Sinfda faoliyat
Beshta kartochkada san’at nomlari, beshtasida misollar yozing. Guruhlar bir-biriga mos kartochkani topib, juftlashtiradi va izohlaydi.
Mashq
1
Mumtoz adabiyotshunoslik qaysi uch qismdan iborat?
Aruz ilmi, qofiya ilmi va badiiyat (ilmi badi‘).
2
Tashxis va husni ta’lilning farqini ayting.
Tashxis – narsani odamday jonlantirish; husni ta’lil – hodisaga aloqasiz, lekin chiroyli sabab keltirish.
3
«Ayog‘ing qanda bo‘lsa, boshim anda» misrasidagi san’atni aniqlang va izohlang.
Tazod: «ayoq» va «bosh» qarama-qarshi ma’noli so‘zlar; oshiq yorning izidan qolmasligi bo‘rttirib aytilgan.
4
Nega shishadagi may ramz sifatida ko‘ngil va muhabbat ma’nosiga ega?
Mumtoz she’riyatda shisha, ko‘za ko‘ngilni, may esa ishqni bildiradi; shu sababli ko‘nglga jafo qilish shishaga tosh urishga o‘xshatiladi.